Liệu pháp miễn dịch trong ung thư tụy: những điều người bệnh nên biết

Ung thư tụy, đặc biệt là loại phổ biến nhất tên là ung thư biểu mô tuyến ống tụy (pancreatic ductal adenocarcinoma, PDAC), là một trong những bệnh ung thư khó điều trị nhất. Bệnh thường được phát hiện muộn và đáp ứng kém với các phương pháp truyền thống [4][5]. Trong những năm gần đây, liệu pháp miễn dịch (immunotherapy), tức cách dùng chính hệ miễn dịch của cơ thể để tấn công tế bào ung thư, đang được nghiên cứu như một hướng đi mới. Bài viết này giúp bạn hiểu cơ bản về hướng điều trị này và những thách thức đi kèm.

Vì Sao Ung Thư Tụy Khó Điều Trị Bằng Miễn Dịch

Khối u tụy có một đặc điểm đáng chú ý là môi trường xung quanh khối u (tumor microenvironment) thường ức chế hệ miễn dịch rất mạnh [2][6][7]. Xung quanh khối u có một lớp mô đệm dày đặc, gọi là mô xơ hóa (desmoplastic stroma), giống như một bức tường ngăn không cho tế bào miễn dịch và cả thuốc tiếp cận được khối u [5][8].

Một loại tế bào tên là nguyên bào sợi liên quan đến ung thư (cancer associated fibroblasts, CAFs) có thể góp phần tạo nên những vùng "trú ẩn" nơi tế bào miễn dịch khó xâm nhập [8]. Ngoài ra, sự xâm lấn của khối u vào các dây thần kinh quanh tụy (perineural invasion) cũng tạo thành một vùng đặc biệt mà hệ miễn dịch khó tác động tới, đồng thời liên quan đến việc bệnh tái phát và kháng điều trị [3]. Đột biến gen KRAS, một yếu tố thúc đẩy bệnh phát triển, cũng có thể làm thay đổi môi trường quanh khối u theo hướng bất lợi cho phản ứng miễn dịch [7].

Những yếu tố này giải thích vì sao liệu pháp miễn dịch hiệu quả với nhiều loại ung thư khác nhưng lại gặp nhiều khó khăn ở ung thư tụy.

Các Hướng Liệu Pháp Miễn Dịch Đang Được Nghiên Cứu

Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch

Nhóm thuốc này (immune checkpoint blockade) giúp "tháo phanh" cho tế bào miễn dịch hoạt động mạnh hơn. Với ung thư tụy nói chung, hiệu quả còn hạn chế. Tuy nhiên, có một nhóm nhỏ người bệnh mang đặc điểm sinh học riêng như thiếu hụt sửa chữa bắt cặp sai (mismatch repair deficiency, dMMR) hoặc bất ổn định vi vệ tinh cao (microsatellite instability high, MSI-H) có thể đáp ứng tốt hơn. Thuốc dostarlimab là một ví dụ cho hướng điều trị dựa trên dấu ấn sinh học này, dù bằng chứng riêng cho ung thư tụy còn chưa nhiều [4].

Một số yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng. Ví dụ, nghiên cứu cho thấy khi một enzyme tên HPGDS biểu hiện cao hơn thì đáp ứng với thuốc ức chế điểm kiểm soát có xu hướng kém hơn, dù khả năng tiên đoán này thay đổi tùy nhóm nghiên cứu [2].

Liệu pháp tế bào CAR-T

Liệu pháp CAR-T (chimeric antigen receptor T cell) là cách "huấn luyện" tế bào miễn dịch của chính người bệnh để nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Phương pháp này đã rất thành công trong một số ung thư máu, nhưng ở ung thư tụy thì hiệu quả vẫn còn hạn chế [5]. Các nhà khoa học đang thử nghiệm nhắm vào những đích trên bề mặt tế bào ung thư như mesothelin (MSLN) và claudin 18.2 (CLDN18.2), trong đó một số đích cho kết quả bước đầu đáng chú ý. Tuy nhiên, việc đạt được đáp ứng kéo dài vẫn còn khó do rào cản của mô đệm dày, môi trường ức chế miễn dịch, và sự cạn kiệt của tế bào T [5].

Kết hợp nhiều phương pháp

Nhiều nghiên cứu đang thử kết hợp liệu pháp miễn dịch với các cách điều trị khác. Một hướng là kết hợp thuốc nhắm vào tín hiệu RAS với liệu pháp miễn dịch, dựa trên hiểu biết rằng RAS ảnh hưởng đến cả khối u lẫn môi trường xung quanh [7]. Một hướng khác dùng vắc xin nano kết hợp với xạ trị và thuốc kháng PD-L1 để kích hoạt phản ứng miễn dịch ngay tại khối u [6].

Ngoài ra, một số nhóm nghiên cứu đang phát triển vật liệu như gel tiêm được (hydrogel) mang hoạt chất, có thể vừa ức chế khối u vừa hỗ trợ định hình lại môi trường miễn dịch, và bước đầu cho thấy tiềm năng trong nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Cần lưu ý rằng nhiều hướng trong số này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hoặc thử nghiệm sớm, chưa phải là điều trị thường quy.

Tác Dụng Không Mong Muốn Cần Lưu Ý

Vì liệu pháp miễn dịch làm tăng hoạt động của hệ miễn dịch, đôi khi nó có thể khiến hệ miễn dịch tấn công nhầm các mô lành, gây ra các tác dụng phụ liên quan đến miễn dịch (immune related adverse events). Một dạng hiếm gặp là viêm tụy tự miễn type 3 (type 3 autoimmune pancreatitis) do thuốc ức chế điểm kiểm soát gây ra, với biểu hiện đa dạng và việc chẩn đoán không đơn giản [9].

Hiện chưa có hướng dẫn rõ ràng thống nhất cho việc xử trí tình trạng này, và bằng chứng phần lớn đến từ các nghiên cứu nhỏ. Điều đáng lưu ý là chỉ tăng men tụy đơn thuần mà không có triệu chứng thì không đủ để kết luận là viêm tụy type 3 [9]. Đây là lý do việc theo dõi sát trong quá trình điều trị rất quan trọng.

Lời Kết

Liệu pháp miễn dịch trong ung thư tụy là một lĩnh vực đang phát triển với nhiều hy vọng, nhưng cũng còn nhiều thách thức chưa được giải quyết. Một số hướng có thể phù hợp với những nhóm người bệnh có đặc điểm sinh học riêng, trong khi nhiều phương pháp khác vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Mỗi trường hợp bệnh là khác nhau, nên việc lựa chọn điều trị cần được cá nhân hóa.

Nếu bạn hoặc người thân đang quan tâm đến liệu pháp miễn dịch, hãy trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị. Bác sĩ có thể đánh giá tình trạng bệnh, các đặc điểm sinh học của khối u, cũng như lợi ích và rủi ro để cùng bạn đưa ra quyết định phù hợp nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư tụy tại Việt Nam có 2.159 ca mắc mới, xếp thứ 16 trong các loại ung thư và chiếm 1,2% tổng số ca ung thư. Bệnh gây 2.073 ca tử vong, xếp thứ 11, đồng thời có 2.476 người sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Những con số này cho thấy ung thư tụy là bệnh cần được phát hiện, đánh giá và điều trị sớm tại cơ sở có chuyên môn.

Triệu chứng ban đầu có thể mơ hồ, như đau bụng, chán ăn, gầy sút cân, mệt mỏi hoặc đau lưng. Vàng da là biểu hiện thường gặp. Hướng dẫn Bộ Y tế nêu rằng chẩn đoán cần kết hợp thăm khám, xét nghiệm, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp PET/CT khi phù hợp, và sinh thiết để xác định mô bệnh học. Xét nghiệm gen, bao gồm BRCA1/2 và đánh giá mất ổn định vi vệ tinh (MSI) hoặc thiếu hụt hệ thống sửa lỗi ghép cặp ADN (dMMR), cũng có thể được thực hiện trong một số trường hợp, là thông tin quan trọng khi bác sĩ cân nhắc các lựa chọn điều trị cá thể hóa như liệu pháp miễn dịch.

Điều trị phụ thuộc giai đoạn bệnh và có thể gồm phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc phối hợp các phương pháp. Người bệnh nên khám tại cơ sở chuyên khoa ung bướu, mang theo đầy đủ kết quả xét nghiệm và chủ động hỏi bác sĩ về mục tiêu điều trị, xét nghiệm cần thiết, tác dụng phụ cũng như quyền lợi bảo hiểm y tế.

Nguồn tham khảo

1. A Manganese-Chlorella Hydrogel for an Integrated “Remove–Remodel–Repair” Strategy in Pancreatic Cancer Therapy. PMC
2. Association of HPGDS Expression with Prognosis and Immune Microenvironment Remodeling in Pancreatic Cancer. PMC
3. Decoding neuro-tumor interactions in pancreatic cancer: mechanisms, immunosuppressive networks and therapeutic opportunities. PMC
4. Precision Therapeutics in Pancreatic Cancer: Emerging Targeted, Immune, and Antibody–Drug Conjugate Strategies Exemplified by Adagrasib, Dostarlimab, and Trastuzumab Deruxtecan. PMC
5. Advances, challenges, and innovative strategies of CAR-T cell therapy in pancreatic cancer. PMC
6. Multifunctional Nanovaccine‐Radiotherapy Synergy Drives Anti‐Tumor Immunity via Multi‐Cascade Cell Death for Pancreatic Cancer Therapy. PMC
7. RAS signaling and remodeling of the immune microenvironment in pancreatic ductal adenocarcinoma: implications of emerging RAS-targeted therapy. PMC
8. Cancer-associated fibroblasts as architects of acquired immune-privileged-like niches in gastrointestinal cancers: lessons from ocular immune privilege and barrier biology. PMC
9. Type 3 Autoimmune Pancreatitis: What Do We Know So Far?. PMC