Người bệnh ung thư xương nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư xương thường không cần một chế độ ăn “chữa ung thư” riêng biệt, mà cần ăn đủ năng lượng, đủ chất đạm, vitamin, khoáng chất và nước để duy trì thể lực, chịu đựng điều trị và hồi phục tốt hơn. Không nên tự kiêng khem quá mức vì sụt cân, mất cơ và suy dinh dưỡng có thể khiến việc điều trị khó khăn hơn.

Nhu cầu ăn uống của mỗi người khác nhau, tùy loại ung thư xương, vị trí u, phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc đang dùng và các triệu chứng như đau, buồn nôn hay tiêu chảy. Nghiên cứu ở người mắc sarcoma, nhóm gồm ung thư xương và mô mềm, cho thấy dinh dưỡng có vai trò hỗ trợ hồi phục, chức năng miễn dịch và kết quả điều trị, nhưng nhu cầu hỗ trợ dinh dưỡng của người bệnh vẫn chưa được đáp ứng đầy đủ trong thực hành [1].

Mục tiêu chính: giữ cân nặng, cơ bắp và sức hồi phục

Ung thư và điều trị có thể làm người bệnh ăn kém, nhanh no, thay đổi vị giác, đau miệng, buồn nôn hoặc mệt mỏi. Khi ăn không đủ kéo dài, cơ thể có thể sử dụng khối cơ để tạo năng lượng. Điều này dẫn đến yếu sức, hạn chế vận động, tăng nguy cơ chậm hồi phục sau điều trị.

Với ung thư xương, nhiều người còn bị đau, giảm khả năng đi lại hoặc phải phẫu thuật cắt u, tái tạo xương hay thay khớp. Các vấn đề về chức năng và vận động là thách thức đáng kể ở người bệnh sarcoma [1]. Vì vậy, dinh dưỡng không chỉ nhằm “bồi bổ” mà còn giúp người bệnh duy trì sức cơ, tự chăm sóc bản thân và tham gia phục hồi chức năng khi phù hợp.

Nên ưu tiên ăn thành nhiều bữa nhỏ nếu không thể ăn nhiều trong một lần. Người bệnh có thể chọn món mềm, dễ nuốt, quen khẩu vị và giàu dinh dưỡng. Không cần ép bản thân ăn những món gây sợ hãi hoặc làm buồn nôn. Điều quan trọng là duy trì lượng ăn phù hợp trong ngày.

Nên ăn gì trong bữa ăn hằng ngày?

Trước hết, nên cố gắng có nguồn chất đạm trong mỗi bữa chính và bữa phụ. Chất đạm là thành phần cần thiết để duy trì cơ, làm lành mô sau mổ và hỗ trợ hồi phục. Các lựa chọn phù hợp có thể gồm thịt nạc, cá, trứng, sữa và sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng, đậu phụ, đậu đỗ, chả cá hoặc các món hầm mềm. Nếu nhai nuốt khó, có thể chế biến dạng cháo, súp, canh, thịt băm, cá hấp hoặc trứng hấp.

Nên ăn đủ thực phẩm giàu năng lượng, đặc biệt khi bị sụt cân hoặc ăn rất ít. Cơm, cháo, bún, phở, mì, khoai, ngô, bánh mì và yến mạch đều có thể dùng tùy sở thích và khả năng tiêu hóa. Có thể tăng năng lượng cho món ăn bằng dầu thực vật, bơ hạt, sữa, phô mai hoặc nước cốt dừa với lượng vừa phải nếu người bệnh dung nạp tốt. Nếu có bệnh gan, thận, đái tháo đường hoặc rối loạn mỡ máu, cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh.

Rau xanh và trái cây cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ. Nên thay đổi loại rau quả, ưu tiên loại chín, sạch, phù hợp với hệ tiêu hóa. Khi người bệnh bị đau miệng hoặc viêm niêm mạc miệng do điều trị, trái cây quá chua, cay hoặc cứng có thể gây xót. Lúc này có thể chọn chuối chín, đu đủ, bơ, lê hấp, rau nấu mềm hoặc sinh tố từ thực phẩm đã được vệ sinh an toàn.

Canxi và vitamin D có vai trò trong sức khỏe xương nói chung. Tuy nhiên, người bệnh ung thư xương không nên tự ý dùng liều cao viên canxi, vitamin D hay các sản phẩm “tăng tạo xương”. Việc bổ sung cần dựa vào chế độ ăn, xét nghiệm, chức năng thận, thuốc điều trị và đánh giá của bác sĩ. Sữa, sữa chua tiệt trùng, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ và rau xanh có thể là những nguồn thực phẩm thông thường, nếu người bệnh ăn được.

Uống đủ nước cũng quan trọng, nhất là khi sốt, nôn, tiêu chảy, khô miệng hoặc đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng thận. Nước lọc, canh, súp, sữa và dung dịch bù nước theo hướng dẫn y tế đều có thể góp phần bổ sung dịch. Nếu phù chân, khó thở, bệnh tim hoặc bệnh thận, lượng nước cần uống phải theo chỉ định riêng.

Nên kiêng gì và điều gì không cần kiêng quá mức?

Nên tránh rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích. Rượu có thể làm nặng thêm tình trạng chán ăn, mất nước, viêm niêm mạc miệng, tổn thương gan hoặc tương tác với thuốc. Thuốc lá ảnh hưởng sức khỏe tổng thể và có thể bất lợi cho quá trình lành vết thương sau phẫu thuật.

Cần đặc biệt chú ý an toàn thực phẩm khi hệ miễn dịch suy yếu do hóa trị hoặc một số điều trị khác. Nên ăn chín, uống sôi hoặc dùng thực phẩm tiệt trùng; rửa kỹ rau quả; bảo quản thức ăn đúng cách; tránh thực phẩm sống hoặc tái như tiết canh, trứng sống, hải sản sống, thịt tái, sữa chưa tiệt trùng. Không nên ăn thức ăn ôi thiu, để lâu ở nhiệt độ phòng hoặc mua từ nơi không bảo đảm vệ sinh. Đây là hướng dẫn an toàn chung, nhất là khi bác sĩ thông báo người bệnh có nguy cơ giảm bạch cầu.

Không nên tự dùng thuốc nam, thuốc bắc, nấm, rễ cây, cao động vật, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm quảng cáo “tiêu u”, “thải độc”, “tăng miễn dịch” mà chưa trao đổi với bác sĩ. Một số sản phẩm có thể không rõ thành phần, gây tổn thương gan thận, tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm thay đổi tác dụng của thuốc điều trị ung thư.

Người bệnh cũng không cần kiêng hoàn toàn đường, thịt, trứng, sữa hay các loại đậu chỉ vì lo “nuôi tế bào ung thư”. Cơ thể vẫn cần carbohydrate để có năng lượng và cần chất đạm để duy trì cơ bắp. Điều cần hạn chế là đồ ngọt quá nhiều, nước ngọt, thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán thường xuyên, thịt chế biến sẵn và chế độ ăn nghèo dinh dưỡng. Nếu có đái tháo đường, cần kiểm soát lượng đường theo kế hoạch riêng.

Điều chỉnh ăn uống theo triệu chứng điều trị

Khi buồn nôn, nên ăn ít một, chọn thức ăn nguội hoặc ấm nhẹ, ít mùi, tránh nhiều dầu mỡ. Bánh quy nhạt, cháo, cơm mềm, súp, khoai hoặc trái cây mềm có thể dễ ăn hơn. Không nên nằm ngay sau bữa ăn.

Khi khô miệng hoặc đau miệng, nên chọn thức ăn mềm, ẩm, có nước sốt hoặc canh. Tránh món cay, chua, quá nóng, cứng hoặc sắc cạnh. Có thể súc miệng nhẹ nhàng theo hướng dẫn của nhân viên y tế để giữ vệ sinh miệng.

Khi tiêu chảy, nên ưu tiên món mềm, dễ tiêu, uống đủ dịch và báo bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài, nhiều lần, kèm sốt hoặc có dấu hiệu mất nước. Khi táo bón, có thể tăng nước, rau quả mềm và vận động nhẹ trong khả năng cho phép. Người bệnh ung thư xương có thể bị hạn chế vận động do đau hoặc sau mổ, vì thế mọi hoạt động cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng [1].

Nếu cân nặng giảm, ăn rất ít hoặc không thể ăn đủ qua đường miệng, hãy đề nghị được tư vấn dinh dưỡng. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể đánh giá nguyên nhân và cân nhắc các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng phù hợp. Mỗi người bệnh ung thư xương có hoàn cảnh điều trị khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi kiêng bất kỳ nhóm thực phẩm nào hoặc dùng sản phẩm bổ sung.

Nguồn tham khảo

1. Physical Activity and Nutritional Supportive Care Needs Following a Sarcoma Diagnosis: Barriers and Opportunities for Rare Cancer Survivorship Care. PMC