Chăm sóc người bệnh ung thư xương tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư xương tại nhà cần tập trung vào kiểm soát đau, phòng té ngã và gãy xương, hỗ trợ vận động phù hợp, dinh dưỡng, tinh thần và theo dõi dấu hiệu cần đi khám gấp. Mỗi người bệnh có vị trí u, mức độ tổn thương xương, phương pháp điều trị và khả năng vận động khác nhau, vì vậy kế hoạch tại nhà cần bám sát hướng dẫn của bác sĩ ung bướu, phẫu thuật viên và chuyên viên phục hồi chức năng.

Ung thư xương, bao gồm ung thư xương nguyên phát và ung thư từ nơi khác di căn đến xương, có thể gây đau, hạn chế đi lại, yếu cơ và giảm khả năng tự chăm sóc. Điều trị bằng phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc phối hợp các phương pháp cũng có thể làm người bệnh mệt mỏi, ăn kém và dễ lo âu. Nghiên cứu về người bệnh sarcoma xương và mô mềm cho thấy đây là nhóm có nguy cơ cao gặp suy giảm chức năng thể chất, đau, giảm vận động và tàn tật; do đó chăm sóc hỗ trợ tại nhà có vai trò rất quan trọng [1].

Kiểm soát đau và theo dõi dấu hiệu nguy hiểm

Đau xương có thể âm ỉ kéo dài, tăng về đêm hoặc nặng hơn khi vận động. Người chăm sóc nên hỏi người bệnh về mức đau mỗi ngày, ghi lại thời điểm đau, vị trí, mức độ đau, thuốc đã dùng và tác dụng phụ. Nhật ký này giúp bác sĩ điều chỉnh thuốc chính xác hơn khi tái khám.

Người bệnh cần dùng thuốc giảm đau đúng đơn, đúng giờ, không tự ý tăng liều, giảm liều hoặc ngừng thuốc. Một số thuốc giảm đau mạnh có thể gây buồn ngủ, táo bón, buồn nôn hoặc lú lẫn. Nếu người bệnh ngủ gà bất thường, thở chậm, khó đánh thức, lú lẫn nhiều, cần liên hệ cơ sở y tế ngay. Không tự dùng thêm thuốc nam, thuốc không rõ thành phần hoặc thuốc giảm đau mua tự do khi chưa hỏi bác sĩ, vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, hại gan thận hoặc tương tác với hóa trị.

Cần đi khám khẩn hoặc gọi cấp cứu khi có một trong các tình huống sau:

• Đau xương tăng đột ngột, dữ dội, nhất là sau té ngã hoặc sau một cử động nhẹ.
• Biến dạng chi, không thể đứng, không thể cử động như trước, nghi ngờ gãy xương.
• Tê bì tăng nhanh, yếu tay chân, đi lại khó, bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc đại tiện không tự chủ. Đây có thể là dấu hiệu chèn ép tủy sống khi tổn thương nằm ở cột sống.
• Sốt, rét run, vết mổ đỏ nóng, sưng đau, chảy dịch hoặc có mùi.
• Khó thở, đau ngực, ho ra máu, sưng đau một bên chân.
• Nôn nhiều, không uống được nước, lơ mơ hoặc kiệt sức rõ.

Người nhà không nên tự xoa bóp mạnh, bấm huyệt, nắn chỉnh xương hay đắp thuốc nóng lên vùng có khối u, vùng xương yếu hoặc vùng vừa phẫu thuật. Những tác động này có thể làm đau hơn, gây tổn thương mô hoặc làm tăng nguy cơ gãy xương.

Giữ an toàn khi di chuyển và tập phục hồi chức năng

Đối với ung thư xương, an toàn khi vận động quan trọng không kém việc vận động. Bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh không chịu lực hoàn toàn, chịu lực một phần hoặc chịu lực tùy khả năng ở chi bị bệnh hay chi vừa mổ. Gia đình cần hỏi rõ người bệnh được phép đặt chân xuống đất ở mức nào, có cần nạng, khung tập đi, xe lăn, nẹp hoặc giày chỉnh hình không.

Nghiên cứu cho thấy người bệnh sarcoma thường gặp đau, giảm vận động và mất chức năng sau điều trị; vận động được thiết kế phù hợp có tiềm năng cải thiện sức mạnh, chức năng, giảm mức độ tàn tật và nâng cao chất lượng sống [1]. Tuy nhiên, tập luyện không có nghĩa là cố gắng chịu đau hoặc tập theo các video chung trên mạng. Bài tập nên do chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn, đặc biệt sau phẫu thuật bảo tồn chi, thay khớp, cắt đoạn xương hoặc khi có nguy cơ gãy xương bệnh lý.

Tại nhà, có thể áp dụng các nguyên tắc an toàn chung:

• Dọn lối đi thông thoáng, bỏ thảm trơn, dây điện và vật dụng dễ vấp.
• Bảo đảm đủ ánh sáng, nhất là đường từ giường đến nhà vệ sinh vào ban đêm.
• Dùng ghế tắm, tay vịn nhà vệ sinh nếu người bệnh yếu hoặc chóng mặt.
• Đặt đồ dùng thường xuyên trong tầm với, tránh bắt người bệnh cúi sâu, với cao hoặc xoay người đột ngột.
• Khuyến khích thay đổi tư thế đều đặn nếu phải nằm lâu, theo hướng dẫn chuyên môn, để giảm cứng khớp và hạn chế tổn thương da do tì đè.
• Cho người bệnh nghỉ giữa các hoạt động. Mệt nhiều, đau tăng kéo dài, chóng mặt hoặc khó thở khi tập là dấu hiệu cần dừng lại và báo nhân viên y tế.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên trên 116 người bệnh u xương ác tính và u mô mềm ác tính ở chi dưới điều trị phẫu thuật bảo tồn chi cho thấy mô hình chăm sóc toàn diện, gồm giáo dục trước mổ, chăm sóc quanh mổ, phục hồi sau mổ và hỗ trợ tâm lý, cải thiện kết quả hơn chăm sóc thông thường. Nhóm được chăm sóc toàn diện có điểm đau thấp hơn trong 24 và 48 giờ sau mổ, đồng thời được đánh giá về chức năng chi, cảm xúc, sự hài lòng và chất lượng sống [2]. Điều này gợi ý rằng gia đình nên xem phục hồi chức năng và hỗ trợ tinh thần là phần thiết yếu của điều trị, không chỉ là việc phụ thêm.

Ăn uống, chăm sóc vết mổ và phòng tác dụng phụ điều trị

Dinh dưỡng tốt giúp duy trì sức lực, hỗ trợ lành vết thương và phục hồi sau điều trị. Nghiên cứu về sarcoma nhấn mạnh dinh dưỡng là một phần quan trọng của chăm sóc hỗ trợ, có liên quan đến hồi phục, chức năng miễn dịch và kết quả điều trị [1]. Tuy vậy, nhu cầu ăn uống rất khác nhau, nhất là khi người bệnh đang hóa trị, có bệnh thận, đái tháo đường, nuốt khó hoặc sụt cân.

Thông tin chung an toàn là nên ưu tiên bữa ăn nhỏ, dễ ăn, chia nhiều lần nếu nhanh no hoặc buồn nôn. Mỗi bữa nên cố gắng có thực phẩm giàu đạm phù hợp như thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ, các loại đậu. Bổ sung rau quả đã rửa sạch, tinh bột và chất béo lành mạnh để cung cấp năng lượng. Uống đủ nước nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế dịch. Khi ăn kém kéo dài, sụt cân, tiêu chảy, táo bón, loét miệng hoặc nuốt đau, nên xin tư vấn dinh dưỡng thay vì ép ăn quá mức.

Nếu có vết mổ, chỉ thay băng và vệ sinh theo đúng hướng dẫn khi xuất viện. Giữ vùng mổ sạch, khô; không tự bôi thuốc, lá cây, kem hoặc rượu thuốc lên vết thương. Quan sát hằng ngày xem có đỏ lan rộng, sưng tăng, đau tăng, chảy mủ, chảy máu hoặc bung mép vết mổ hay không.

Người bệnh đang hóa trị có thể dễ nhiễm trùng hơn. Gia đình cần chú trọng rửa tay, ăn chín uống sôi, tránh thực phẩm sống hoặc tái, hạn chế tiếp xúc gần với người đang sốt, ho hoặc mắc bệnh truyền nhiễm. Bất kỳ cơn sốt nào trong thời gian hóa trị cũng nên được báo sớm cho nơi điều trị.

Chăm sóc tinh thần và phối hợp với đội ngũ điều trị

Ung thư xương có thể làm người bệnh buồn bã vì đau, thay đổi ngoại hình, giảm khả năng đi lại hoặc phải phụ thuộc người khác. Người nhà nên lắng nghe mà không phán xét, hỏi người bệnh cần hỗ trợ điều gì và tôn trọng những việc họ vẫn có thể tự làm. Những mục tiêu nhỏ như tự ngồi dậy, tự vệ sinh cá nhân một phần, đi vài bước an toàn hoặc ăn được một bữa tốt có thể giúp người bệnh cảm thấy chủ động hơn.

Lo âu, mất ngủ, cáu gắt hoặc buồn chán không phải là dấu hiệu yếu đuối. Nghiên cứu về chăm sóc toàn diện cho người bệnh u xương và mô mềm ở chi dưới cũng đưa hỗ trợ tâm lý vào thành phần chăm sóc quan trọng [2]. Nếu người bệnh buồn bã kéo dài, mất hứng thú, hoảng sợ nhiều, từ chối ăn uống điều trị hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, gia đình cần báo ngay bác sĩ để được hỗ trợ tâm lý hoặc tâm thần phù hợp.

Cuối cùng, hãy mang theo danh sách thuốc, nhật ký đau, tình trạng ăn uống, số lần đi tiêu, mức vận động và các câu hỏi khi tái khám. Chăm sóc tại nhà hiệu quả nhất khi gia đình không phải tự xoay xở một mình mà thường xuyên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị, điều dưỡng và chuyên viên phục hồi chức năng để điều chỉnh kế hoạch theo từng giai đoạn bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Physical Activity and Nutritional Supportive Care Needs Following a Sarcoma Diagnosis: Barriers and Opportunities for Rare Cancer Survivorship Care. PMC
2. The efficacy of whole-course nursing on malignant bone and soft tumors of lower limbs: A randomized study. PMC