Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư xương

Mắc ung thư xương có thể gây sốc, lo âu, buồn bã, tức giận hoặc cảm giác mất kiểm soát. Những phản ứng này không có nghĩa là người bệnh “yếu đuối”, mà thường là đáp ứng dễ hiểu trước đau đớn, điều trị phức tạp, thay đổi khả năng vận động và những bất định về tương lai.

Ung thư xương và sarcoma xương là nhóm bệnh hiếm, có nhiều thể bệnh khác nhau. Mỗi người sẽ có trải nghiệm tâm lý riêng, tùy vị trí u, giai đoạn bệnh, phương án phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, đau mạn tính, hoàn cảnh gia đình và nguồn lực hỗ trợ.

Vì sao ung thư xương dễ ảnh hưởng đến tinh thần?

Ung thư xương không chỉ là vấn đề của khối u. Bệnh và điều trị có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi lại, lao động, học tập, giấc ngủ, hình ảnh cơ thể và mức độ độc lập trong sinh hoạt. Người bệnh có thể phải đối diện với đau kéo dài, hạn chế vận động, yếu cơ hoặc giảm chức năng chi thể. Đây là những khó khăn thường gặp ở người bị sarcoma xương và mô mềm [2].

Với sarcoma cột sống, nghiên cứu phỏng vấn người bệnh cho thấy nhiều người từng trải qua thời gian chậm chẩn đoán, đau dữ dội dai dẳng và cảm giác không được đáp ứng đầy đủ khi mong muốn được kiểm tra thêm. Sau khi chẩn đoán, họ có thể cần điều trị xâm lấn, nằm viện kéo dài và phụ thuộc nhiều vào người chăm sóc khi xuất viện [3]. Những trải nghiệm như vậy dễ làm người bệnh mất cảm giác an toàn hoặc mất niềm tin vào cơ thể mình.

Một số cảm xúc thường gặp gồm:

• Lo âu: lo về kết quả xét nghiệm, đáp ứng điều trị, nguy cơ tái phát, chi phí, công việc và gánh nặng cho gia đình.
• Buồn bã hoặc trầm cảm: cảm thấy mất hứng thú, tuyệt vọng, khó tập trung, không muốn giao tiếp.
• Tức giận: vì bệnh đến bất ngờ, vì chẩn đoán muộn, vì đau hoặc vì phải thay đổi những kế hoạch quan trọng.
• Sợ thay đổi cơ thể: đặc biệt nếu cần phẫu thuật lớn, bảo tồn chi nhưng chức năng giảm, hoặc phải cắt cụt chi.
• Cô đơn và thu mình: người bệnh có thể cảm thấy người khác khó hiểu được nỗi đau hay sự mệt mỏi của mình.

Trong nghiên cứu về sarcoma cột sống, tức giận, lo âu và rút lui khỏi các mối quan hệ xã hội được mô tả là những thách thức cảm xúc phổ biến; đau mạn tính và giảm vận động có thể khiến các khó khăn này nặng hơn [3].

Sự bất định của bệnh có thể tạo áp lực lớn

Sarcoma xương là nhóm ung thư hiếm và không đồng nhất, nghĩa là các trường hợp có thể khác nhau đáng kể về đặc điểm sinh học, diễn tiến và đáp ứng điều trị [1]. Vì vậy, người bệnh đôi khi nhận được nhiều thông tin chuyên môn khó hiểu, phải chờ kết quả mô bệnh học, chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm phân tử trước khi thống nhất kế hoạch điều trị.

Sự chờ đợi này dễ tạo nên cảm giác bất định. Có người liên tục tìm kiếm thông tin trên mạng, tự so sánh mình với các trường hợp khác và càng lo lắng hơn. Cần nhớ rằng thông tin trên mạng, kể cả những câu chuyện có kết quả xấu hoặc tốt, thường không phản ánh đầy đủ tình trạng riêng của bạn. Bác sĩ điều trị là người hiểu rõ nhất về loại sarcoma, vị trí tổn thương, mức độ lan rộng, mục tiêu điều trị và các lựa chọn phù hợp.

Y học chính xác đang được nghiên cứu để cá thể hóa điều trị sarcoma xương dựa trên đặc điểm phân tử của khối u, nhưng việc áp dụng trong thực hành còn bị giới hạn bởi tính phức tạp của bệnh, số lượng người bệnh ít và khác biệt giữa các phương pháp đánh giá [1]. Điều này có thể giúp giải thích vì sao không phải lúc nào bác sĩ cũng có một câu trả lời chắc chắn ngay từ đầu. Bạn có quyền đề nghị bác sĩ giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu: chẩn đoán hiện tại là gì, mục tiêu của từng điều trị là gì, điều gì đã biết và điều gì vẫn cần theo dõi.

Đau, giảm vận động và phụ thuộc có liên quan chặt chẽ với tâm trạng

Đau không chỉ làm cơ thể mệt mỏi mà còn làm người bệnh khó ngủ, dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung và khó duy trì tinh thần tích cực. Khi việc đi lại bị hạn chế, người bệnh cũng có thể mất những hoạt động từng đem lại niềm vui như đi làm, chơi thể thao, gặp bạn bè hay tự chăm sóc gia đình.

Nghiên cứu về nhu cầu chăm sóc hỗ trợ sau chẩn đoán sarcoma nhấn mạnh rằng người bệnh có nguy cơ cao bị suy giảm chức năng và khuyết tật do đau, hạn chế vận động và mất chức năng. Hoạt động thể chất phù hợp có tiềm năng cải thiện sức mạnh, chức năng, giảm mức độ tàn tật và nâng chất lượng sống; dinh dưỡng cũng quan trọng cho hồi phục và chức năng miễn dịch [2].

Tuy nhiên, “tập cố” không phải là giải pháp an toàn. Với ung thư xương, nguy cơ gãy xương bệnh lý, tổn thương sau mổ hoặc ảnh hưởng từ điều trị cần được bác sĩ đánh giá trước. Người bệnh nên hỏi bác sĩ phục hồi chức năng hoặc chuyên viên vật lý trị liệu về các bài tập phù hợp với vị trí u, tình trạng xương, cuộc mổ và mức đau hiện tại.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở người bệnh u xương và mô mềm ác tính tại chi dưới đánh giá mô hình điều dưỡng xuyên suốt, gồm giáo dục trước mổ, chăm sóc quanh mổ, phục hồi sau mổ và hỗ trợ tâm lý. Nhóm được chăm sóc theo mô hình này có điểm đau thấp hơn có ý nghĩa thống kê tại thời điểm 24 giờ và 48 giờ sau phẫu thuật so với chăm sóc thường quy [4]. Dù kết quả không thể áp dụng giống hệt cho mọi cơ sở điều trị, nghiên cứu này gợi ý rằng chăm sóc liên tục, kết hợp kiểm soát đau, phục hồi chức năng và hỗ trợ tinh thần là rất quan trọng.

Làm gì để chăm sóc tâm lý và tinh thần?

Trước hết, hãy cho phép bản thân có cảm xúc. Bạn không cần phải luôn lạc quan. Có thể thử ghi lại điều khiến mình lo nhất trước mỗi lần tái khám, sau đó mang danh sách này đến gặp bác sĩ. Cách làm này giúp cuộc trao đổi rõ ràng hơn và giảm tình trạng quên câu hỏi khi đang căng thẳng.

Một số biện pháp chung, an toàn có thể hỗ trợ tinh thần gồm:

• Duy trì giờ ngủ và thức tương đối đều, đồng thời báo bác sĩ nếu đau, buồn nôn hoặc lo âu làm mất ngủ.
• Chia mục tiêu thành việc nhỏ, như tự vệ sinh cá nhân, tập theo hướng dẫn hoặc liên lạc với một người thân.
• Giữ kết nối với người tin cậy. Người thân không cần giải quyết mọi vấn đề, đôi khi chỉ cần lắng nghe.
• Hạn chế đọc thông tin không rõ nguồn gốc hoặc những nội dung khiến bạn hoảng sợ.
• Trao đổi với nhân viên y tế về đau, mệt, khó vận động, dinh dưỡng và nhu cầu hỗ trợ tại nhà. Những vấn đề này có thể ảnh hưởng lẫn nhau.
• Cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc nhân viên công tác xã hội trong bệnh viện nếu cảm xúc kéo dài và cản trở cuộc sống.

Nên tìm hỗ trợ khẩn cấp nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy không thể tiếp tục chịu đựng, hoảng loạn dữ dội, hoặc nhiều ngày không thể ăn ngủ và sinh hoạt cơ bản. Hãy báo ngay cho người nhà, đội điều trị, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.

Ung thư xương có thể buộc bạn phải thích nghi với nhiều thay đổi, nhưng bạn không cần tự đối mặt một mình. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về tâm trạng, giấc ngủ, đau và những khó khăn trong sinh hoạt để được kết nối với hỗ trợ tâm lý, giảm đau và phục hồi chức năng phù hợp với tình trạng riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Precision oncology in the treatment of patients with bone sarcomas: an up-to-date narrative review. PMC
2. Physical Activity and Nutritional Supportive Care Needs Following a Sarcoma Diagnosis: Barriers and Opportunities for Rare Cancer Survivorship Care. PMC
3. Psychological Impact of Spine Sarcoma on Wellbeing. PMC
4. The efficacy of whole-course nursing on malignant bone and soft tumors of lower limbs: A randomized study. PMC