Tầm soát và phát hiện sớm u lympho như thế nào?

Hiện chưa có chương trình tầm soát đại trà bằng xét nghiệm máu hay chụp chiếu cho tất cả mọi người để phát hiện sớm ung thư u lympho. Cách thực tế nhất là nhận biết các dấu hiệu cảnh báo, khám sớm khi triệu chứng kéo dài hoặc tiến triển, đồng thời theo dõi sát hơn ở người có yếu tố nguy cơ đặc biệt.

Hiểu đúng về u lympho và vì sao khó tầm soát đại trà

U lympho, còn gọi là lymphoma, là ung thư xuất phát từ tế bào lympho, một loại tế bào bạch cầu thuộc hệ miễn dịch. Bệnh có nhiều thể rất khác nhau, thường được chia thành u lympho Hodgkin và u lympho không Hodgkin. Trong nhóm không Hodgkin lại có nhiều thể tế bào B, tế bào T hoặc tế bào NK, với tốc độ phát triển, vị trí xuất hiện và cách điều trị không giống nhau.

U lympho có thể bắt đầu ở hạch bạch huyết, nhưng cũng có thể xuất hiện tại cơ quan khác như dạ dày, da, não, gan, tụy, vú hoặc hệ mật. Một nghiên cứu về u lympho nguyên phát ở gan, tụy và đường mật cho thấy phân bố các thể bệnh thay đổi tùy cơ quan khởi phát, trong đó thể u lympho tế bào B lớn lan tỏa thường gặp ở u lympho nguyên phát tại gan [2]. Điều này phần nào giải thích vì sao không có một xét nghiệm duy nhất có thể sàng lọc hiệu quả mọi loại u lympho.

Tầm soát đại trà chỉ thật sự hữu ích khi có xét nghiệm đơn giản, đáng tin cậy và giúp giảm tử vong ở nhóm người không có triệu chứng. Với u lympho, hiện chưa có bằng chứng trong các nguồn cung cấp cho thấy xét nghiệm máu, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, chụp PET/CT hoặc xét nghiệm virus có thể dùng để sàng lọc định kỳ cho toàn bộ cộng đồng. Việc chụp chiếu rộng rãi khi không có chỉ định cũng có thể dẫn đến phát hiện tình cờ, lo âu không cần thiết, tiếp xúc tia xạ hoặc phải làm thêm thủ thuật.

Những dấu hiệu cần đi khám sớm

Dấu hiệu thường được biết đến nhất là hạch to. Hạch có thể xuất hiện ở cổ, trên xương đòn, nách hoặc bẹn. Tuy nhiên, hạch to không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư. Nhiễm trùng vùng răng miệng, viêm họng, lao, bệnh tự miễn và nhiều tình trạng lành tính khác cũng có thể làm hạch sưng.

Bạn nên đi khám nếu nhận thấy một hay nhiều tình trạng sau đây, đặc biệt khi kéo dài, lớn dần hoặc không rõ nguyên nhân:

1. Hạch to dai dẳng, thường không đau, cứng hoặc tăng kích thước.

2. Sốt lặp lại, ra mồ hôi nhiều về đêm, hoặc sụt cân không chủ ý. Đây là các triệu chứng toàn thân mà bác sĩ thường chú ý khi đánh giá khả năng u lympho.

3. Mệt mỏi rõ, ngứa toàn thân không giải thích được, ăn kém hoặc cảm giác đầy bụng sớm.

4. Ho kéo dài, khó thở, đau tức ngực, nếu hạch nằm trong lồng ngực.

5. Đau bụng, chướng bụng, tiêu hóa thay đổi, vàng da hoặc sờ thấy khối ở bụng. Những biểu hiện này cần được đánh giá vì u lympho đôi khi phát sinh ngoài hạch, trong đó có vùng gan, tụy và đường mật [2].

6. Đau đầu kéo dài, yếu liệt, nhìn mờ, thay đổi hành vi, co giật hoặc rối loạn thăng bằng. U lympho hệ thần kinh trung ương nguyên phát là bệnh hiếm, nhưng có thể gây triệu chứng thần kinh tùy vị trí tổn thương [4].

Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng. Mặt khác, cũng không nên chờ đến khi có đủ mọi dấu hiệu mới đi khám. Mỗi người có thể biểu hiện khác nhau, nhất là người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người đang dùng thuốc ảnh hưởng đến hệ miễn dịch.

Bác sĩ phát hiện và xác định bệnh bằng cách nào?

Khi nghi ngờ, bác sĩ thường bắt đầu bằng hỏi bệnh kỹ, khám toàn thân và kiểm tra các vùng hạch. Xét nghiệm công thức máu, chức năng gan thận, chỉ số viêm hoặc các xét nghiệm khác có thể hỗ trợ đánh giá sức khỏe chung và tìm nguyên nhân khác. Tuy nhiên, xét nghiệm máu bình thường không loại trừ hoàn toàn u lympho, còn xét nghiệm bất thường cũng chưa đủ để khẳng định bệnh.

Nếu có hạch hoặc khối bất thường, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, cộng hưởng từ hoặc chụp PET/CT tùy triệu chứng và vị trí nghi ngờ. Các phương tiện này giúp xác định vị trí, kích thước, mức độ lan rộng của tổn thương, nhưng thường không thể kết luận chính xác thể u lympho.

Sinh thiết, tức lấy một phần hoặc toàn bộ hạch hay mô bất thường để xét nghiệm giải phẫu bệnh, thường là bước quan trọng nhất để chẩn đoán. Mẫu mô có thể được nhuộm hóa mô miễn dịch, làm xét nghiệm gene hoặc các kỹ thuật chuyên sâu khác nhằm xác định đúng thể bệnh. Điều này rất cần thiết vì các thể u lympho khác nhau có tiên lượng và hướng điều trị khác nhau.

Ví dụ, một báo cáo ca bệnh cho thấy một hạch cổ mới xuất hiện trong giai đoạn theo dõi sau điều trị không nhất thiết là tái phát của đúng loại u lympho ban đầu. Sinh thiết đã giúp nhận ra một thể u lympho khác có đặc điểm sinh học riêng [5]. Vì vậy, người bệnh từng mắc u lympho không nên tự kết luận mọi hạch mới là tái phát, nhưng cũng không nên bỏ qua mà cần được bác sĩ đánh giá.

Ai cần theo dõi chủ động hơn?

Thông tin dưới đây là hướng dẫn chung an toàn, không thay thế đánh giá cá thể của bác sĩ. Người suy giảm miễn dịch, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, đã ghép tạng, sống chung với HIV, hoặc có tiền sử một số bệnh nhiễm trùng đặc biệt nên chủ động khám khi có triệu chứng bất thường.

Virus Epstein Barr, viết tắt là EBV, có liên quan đến một số ung thư, trong đó có một số thể u lympho. Dù vậy, EBV rất phổ biến trong cộng đồng, với hơn 95% dân số thế giới mang virus này, trong khi phần lớn không có triệu chứng và không phát triển ung thư [3]. Vì thế, xét nghiệm EBV dương tính không có nghĩa một người sẽ mắc u lympho, cũng không phải là xét nghiệm tầm soát ung thư u lympho thường quy cho người khỏe mạnh. Nguy cơ có thể đáng lưu ý hơn khi hệ miễn dịch suy yếu, vì cơ thể khó kiểm soát virus hơn [3].

Một nhóm cần lưu ý khác là người có túi độn ngực. U lympho tế bào lớn bất sản liên quan túi độn ngực, gọi tắt là BIA ALCL, là một bệnh hiếm và đã được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận là một thực thể riêng [1]. Người đặt túi độn ngực nên đi khám nếu thấy vú sưng to muộn sau phẫu thuật, đau, có dịch quanh túi, xuất hiện khối ở vú hoặc hạch vùng nách. Không nên tự tháo túi hoặc quá lo lắng khi không có triệu chứng, nhưng cần thông báo tiền sử đặt túi cho bác sĩ khi đi khám.

Lời khuyên thực tế để phát hiện sớm hơn

Không có cách chắc chắn phòng ngừa mọi trường hợp u lympho. Điều quan trọng là duy trì khám sức khỏe định kỳ phù hợp tuổi và bệnh nền, chú ý thay đổi kéo dài của cơ thể, không tự dùng thuốc kéo dài để che lấp triệu chứng.

Nếu phát hiện hạch to, bạn có thể ghi lại thời điểm xuất hiện, vị trí, mức độ đau, tình trạng tăng hay giảm kích thước, kèm sốt, sụt cân hoặc triệu chứng khác. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả hơn. Không nên xoa bóp mạnh, chích nặn hạch hoặc dùng thuốc nam không rõ thành phần thay cho khám chuyên khoa.

Với người đã được chẩn đoán và điều trị u lympho, lịch tái khám cần tuân theo kế hoạch riêng của bác sĩ huyết học hoặc ung bướu. Việc theo dõi không chỉ nhằm phát hiện tái phát mà còn nhận ra biến chứng điều trị, hoặc trong một số tình huống hiếm, phát hiện một bệnh lý lympho khác cần sinh thiết xác định [5].

Tóm lại, phát hiện sớm u lympho chủ yếu dựa vào sự cảnh giác với hạch to dai dẳng và các triệu chứng toàn thân hay triệu chứng tại cơ quan bất thường, sau đó chẩn đoán xác định bằng sinh thiết. Nếu bạn đang có dấu hiệu đáng lo, thuộc nhóm suy giảm miễn dịch, có túi độn ngực hoặc từng điều trị u lympho, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá phù hợp với từng trường hợp.

Nguồn tham khảo

1. A Rare Entity in Context: Breast Implant-Associated Anaplastic Large Cell Lymphoma Compared With Common Lymphoma Subtypes. PMC
2. Primary hepatopancreatobiliary lymphoma: epidemiology, clinical features, and treatment outcomes. PMC
3. Emerging Biomarkers and Biotherapies for EBV-Associated Cancers. PMC
4. Survival Outcomes and Prognostic Factors in Patients With Primary Central Nervous System Low‐Grade B‐Cell Lymphoma: A Population‐Based Cohort Study. PMC
5. Unmasking a Composite Lymphoma: Follicular Lymphoma Emerging After Bispecific Antibody Treatment of Marginal Zone Lymphoma. PMC