Ung thư đầu cổ thường di căn tới đâu?

Ung thư đầu cổ thường lan trước hết đến các hạch bạch huyết vùng cổ, đặc biệt với ung thư biểu mô tế bào vảy ở khoang miệng, họng và thanh quản. Khi bệnh lan xa hơn, phổi là cơ quan thường được quan tâm nhất; ngoài ra có thể gặp tổn thương ở xương, gan hoặc các cơ quan khác, tùy vị trí ung thư nguyên phát, giai đoạn bệnh và đặc điểm từng người.

Điều quan trọng là không phải mọi người bệnh ung thư đầu cổ đều sẽ có di căn xa. Nhiều trường hợp chỉ khu trú tại vị trí khối u hoặc hạch cổ và vẫn có thể được điều trị với mục tiêu khỏi bệnh. Bác sĩ cần đánh giá từng ca dựa trên khám lâm sàng, nội soi, hình ảnh học và kết quả mô bệnh học.

Hiểu đúng về “lan tại chỗ”, “di căn hạch” và “di căn xa”

“Ung thư đầu cổ” là nhóm bệnh khá rộng, có thể bắt đầu ở môi, khoang miệng, mũi xoang, họng mũi, họng miệng, hạ họng, thanh quản, tuyến nước bọt và một số vùng khác ở đầu cổ. Phần lớn ung thư ở niêm mạc khoang miệng, họng và thanh quản là ung thư biểu mô tế bào vảy.

Khối u có thể tiến triển theo vài cách khác nhau:

1. Xâm lấn tại chỗ: Khối u phát triển sang mô ngay bên cạnh, chẳng hạn cơ, da, xương hàm, lưỡi, thanh quản hoặc các cấu trúc vùng cổ. Đây là lan rộng tại chỗ, chưa nhất thiết là di căn xa.

2. Di căn hạch vùng: Tế bào ung thư đi theo hệ bạch huyết đến hạch cổ. Đây là kiểu lan tràn rất quan trọng trong ung thư đầu cổ vì vùng đầu cổ có mạng lưới hạch bạch huyết dày đặc.

3. Di căn xa: Tế bào ung thư đi theo máu hoặc hệ bạch huyết đến cơ quan ở xa vùng đầu cổ, như phổi, xương hoặc gan. Khi đã có di căn xa, hướng điều trị thường cần cân nhắc nhiều hơn đến thuốc điều trị toàn thân, bên cạnh các biện pháp kiểm soát triệu chứng hay điều trị tại chỗ trong một số tình huống.

Không nên tự kết luận rằng một khối hạch ở cổ chắc chắn là ung thư lan tràn. Hạch có thể to do viêm nhiễm răng miệng, viêm họng, lao hạch hoặc nhiều nguyên nhân khác. Ngược lại, hạch ung thư đôi khi không đau và không quá lớn. Vì vậy, bác sĩ có thể cần siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ, chụp PET/CT hoặc chọc hút tế bào, sinh thiết hạch để xác định.

Hạch cổ là vị trí lan tràn thường gặp nhất

Với nhiều ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ, hạch bạch huyết ở cổ là nơi tế bào ung thư thường đến trước. Hạch có thể nằm dưới cằm, dưới hàm, dọc hai bên cổ, phía sau họng hoặc vùng trên xương đòn. Vị trí hạch nguy cơ phụ thuộc vào nơi khối u bắt đầu.

Ví dụ, ung thư môi, khoang miệng và lưỡi thường có thể lan đến hạch dưới cằm, dưới hàm hoặc hạch cổ bên. Ung thư vùng họng và thanh quản thường có thể lan đến các chuỗi hạch sâu dọc hai bên cổ. Một số u ở vùng họng mũi có kiểu lan hạch riêng, có thể liên quan hạch cổ cao hoặc hạch sau họng.

Nguồn [3] mô tả một người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy môi giai đoạn tiến triển tại chỗ có di căn hạch cổ. Trường hợp này minh họa rằng ngay cả ung thư môi, vốn thuộc nhóm ung thư khoang miệng, cũng có thể lan theo đường bạch huyết đến cổ khi bệnh đã tiến triển. Tuy nhiên, đây là báo cáo một ca bệnh nên không thể dùng để dự đoán nguy cơ cho từng người bệnh khác.

Di căn hạch cổ có ý nghĩa lớn vì có thể làm thay đổi giai đoạn bệnh và kế hoạch điều trị. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật lấy hạch cổ, xạ trị vùng hạch, hóa xạ trị đồng thời hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Các nghiên cứu về điều trị ung thư đầu cổ tại chỗ tiến triển cũng thường theo dõi riêng nguy cơ kiểm soát bệnh tại vùng khối u và hạch cổ, vì đây là một vấn đề trung tâm của bệnh [2].

Khi di căn xa, phổi thường là cơ quan cần đánh giá kỹ

Nếu ung thư đầu cổ lan ra ngoài vùng đầu cổ, phổi thường là cơ quan được bác sĩ theo dõi kỹ. Điều này giải thích vì sao chụp ngực thường là một phần quan trọng trong đánh giá giai đoạn, nhất là khi khối u lớn, có nhiều hạch cổ, tái phát hoặc có triệu chứng hô hấp.

Các vị trí di căn xa khác có thể gồm xương và gan. Ít gặp hơn, ung thư cũng có thể liên quan đến não, da hoặc các cơ quan khác. Tuy nhiên, khả năng lan đến mỗi vị trí không giống nhau giữa các loại ung thư đầu cổ. Chẳng hạn, ung thư tuyến nước bọt có thể có hành vi sinh học khác với ung thư biểu mô tế bào vảy ở họng hoặc thanh quản.

Cũng cần phân biệt giữa di căn phổi và ung thư phổi mới xuất hiện. Người từng hút thuốc lá hoặc uống rượu nhiều có nguy cơ tổn thương ung thư ở nhiều vùng đường hô hấp tiêu hóa trên. Vì vậy, khi phát hiện một nốt hoặc khối ở phổi, bác sĩ có thể cần đối chiếu hình ảnh, mô bệnh học và đặc điểm của khối u ban đầu để xác định đó là di căn hay là một ung thư nguyên phát thứ hai.

Trong các nghiên cứu về điều trị ung thư đầu cổ tại chỗ tiến triển, “thất bại xa” được dùng để chỉ tình trạng bệnh tái phát hoặc xuất hiện ở cơ quan xa. Một tổng quan cho thấy chiến lược điều trị quanh thời điểm phẫu thuật có thể làm giảm thất bại xa trong một số bối cảnh nghiên cứu, nhưng hiệu quả còn chịu ảnh hưởng của thể bệnh, vị trí u, thể tích u, tình trạng HPV và các yếu tố miễn dịch [2]. Điều này cho thấy nguy cơ di căn không chỉ phụ thuộc vào tên gọi “ung thư đầu cổ”, mà cần được cá thể hóa.

Những yếu tố có thể làm nguy cơ lan tràn khác nhau

Nguy cơ di căn thay đổi theo từng người. Một số yếu tố bác sĩ thường xem xét gồm vị trí u nguyên phát, kích thước và mức độ xâm lấn của u, số lượng và đặc điểm hạch cổ, loại mô bệnh học, cũng như việc bệnh đã tái phát sau điều trị hay chưa.

Khối u lớn, xâm lấn sâu hoặc có hạch cổ thường cần được đánh giá nguy cơ lan xa kỹ hơn. Tình trạng HPV cũng có thể ảnh hưởng diễn tiến của một số ung thư vùng họng miệng. Tổng quan ở nguồn [2] nêu HPV, biểu hiện PD-L1, thể tích u, vùng xạ trị hạch chủ động và vị trí u nguyên phát là các yếu tố có thể ảnh hưởng kết quả điều trị ở ung thư biểu mô tế bào vảy đầu cổ.

Người bệnh không nên so sánh trực tiếp với một ca bệnh trên mạng hoặc một người quen. Cùng là “ung thư họng” nhưng vị trí chính xác, giai đoạn, loại tế bào, tình trạng hạch và sức khỏe tổng quát có thể rất khác nhau. Ví dụ, các nghiên cứu điều trị thường tách riêng bệnh nhân chưa có di căn xa với bệnh nhân tái phát hoặc đã di căn, vì mục tiêu điều trị và tiên lượng của hai nhóm này khác nhau [1], [4].

Theo dõi và những dấu hiệu cần báo bác sĩ

Sau điều trị với mục tiêu triệt căn, tái khám định kỳ rất quan trọng để phát hiện sớm tái phát tại vị trí cũ, hạch cổ hoặc tổn thương xa. Khám vùng đầu cổ, sờ hạch cổ và nội soi mềm là những phương pháp theo dõi nền tảng; chụp hình ảnh được sử dụng khi có chỉ định phù hợp [1].

Hãy báo sớm cho bác sĩ điều trị nếu có hạch cổ mới xuất hiện hoặc lớn nhanh, đau kéo dài không rõ nguyên nhân, khó nuốt tăng dần, khàn tiếng mới hoặc nặng hơn, ho kéo dài, ho ra máu, đau xương dai dẳng, sụt cân không chủ ý, đau đầu mới xuất hiện hoặc mệt nhiều bất thường. Các triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn có di căn, nhưng cần được đánh giá thay vì chờ tự hết.

Thông tin chung an toàn là người bệnh nên tránh thuốc lá, hạn chế rượu, duy trì dinh dưỡng đủ năng lượng và đạm, chăm sóc răng miệng, vận động phù hợp khả năng và tái khám đúng hẹn. Nếu đang khó nuốt hoặc sút cân, nên trao đổi với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự kiêng khem quá mức.

Tóm lại, hạch cổ là nơi ung thư đầu cổ thường lan đến trước, còn phổi là vị trí di căn xa cần được lưu ý nhiều. Mỗi ca bệnh có đường lan tràn và kế hoạch theo dõi riêng, vì vậy bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu hoặc bác sĩ tai mũi họng đang điều trị để hiểu rõ giai đoạn bệnh và nguy cơ của chính mình.

Nguồn tham khảo

1. Costs of Surveillance Care After Definitive Treatment of Head and Neck Cancer: A Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER)-Medicare Analysis. PMC
2. Sequencing immunotherapy in locally advanced head and neck squamous cell carcinoma: a narrative clinical-translational review. PMC
3. Seven-year follow-up demonstrating sustained survival following 125 I seed brachytherapy in an elderly patient with lip squamous cell carcinoma and Alzheimer's disease: A case report. PMC
4. Paclitaxel, carboplatin, and cetuximab induction chemotherapy for locally advanced head and neck squamous cell carcinoma: A retrospective evaluation of treatment outcomes and safety. PMC