Ung thư đầu cổ có mấy giai đoạn?

Ung thư đầu cổ thường được chia thành 4 giai đoạn chính, từ giai đoạn I đến giai đoạn IV. Một số loại ung thư còn có thể được mô tả là giai đoạn 0, nghĩa là tế bào bất thường mới nằm ở lớp bề mặt và chưa xâm lấn sâu. Tuy nhiên, cách xếp giai đoạn phụ thuộc vào vị trí khối u, loại ung thư và kết quả thăm khám của từng người bệnh.

Ung thư đầu cổ là nhóm bệnh rất đa dạng

“Ung thư đầu cổ” không phải chỉ một bệnh duy nhất mà là tên gọi chung cho nhiều ung thư xuất phát ở vùng đầu và cổ. Các vị trí thường gặp gồm khoang miệng, lưỡi, họng miệng, họng thanh quản, hạ họng, thanh quản, mũi xoang, vòm mũi họng, tuyến nước bọt và một số vị trí khác.

Do các cơ quan này khác nhau về cấu tạo, đường lan tràn và cách điều trị, bác sĩ không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ để nói bệnh đang ở giai đoạn nào. Chẳng hạn, một khối u nhỏ ở lưỡi nhưng đã lan đến hạch cổ có thể được đánh giá khác với khối u cùng kích thước ở vị trí khác. Nghiên cứu về chăm sóc người bệnh ung thư đầu cổ cũng nhấn mạnh đây là nhóm u không đồng nhất, ảnh hưởng đến nhiều vị trí khác nhau của đường hô hấp và tiêu hóa trên [2].

Vì vậy, khi nghe nói “ung thư đầu cổ giai đoạn III” hoặc “giai đoạn IV”, người bệnh nên hỏi rõ: ung thư nằm ở cơ quan nào, đã lan tới đâu, có hạch hay chưa, có di căn xa hay không. Đây mới là những thông tin giúp hiểu đúng tình trạng của mình.

Bốn giai đoạn chính được hiểu như thế nào?

Thông tin dưới đây là cách giải thích khái quát, dễ hiểu. Việc xác định chính xác vẫn cần dựa vào hồ sơ bệnh án, kết quả giải phẫu bệnh và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.

Giai đoạn 0 thường được gọi là ung thư tại chỗ hoặc tổn thương tiền xâm lấn. Tế bào bất thường hiện diện ở lớp niêm mạc bề mặt, chưa xâm nhập vào mô sâu hơn. Không phải mọi ung thư đầu cổ đều áp dụng hoặc thường dùng cách gọi giai đoạn này.

Giai đoạn I thường là ung thư còn khu trú tại vị trí khởi phát. Khối u nhìn chung còn nhỏ và chưa lan đến hạch vùng hoặc cơ quan ở xa. Với nhiều ung thư đầu cổ, đây được xem là giai đoạn sớm. Nghiên cứu ở người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy khoang miệng đã phân biệt nhóm u phát hiện sớm với nhóm u tiến triển hơn khi đánh giá tiên lượng sau phẫu thuật [3].

Giai đoạn II cũng thường là giai đoạn còn tương đối khu trú, nhưng khối u có thể lớn hơn hoặc có đặc điểm tại chỗ nhiều hơn so với giai đoạn I. Tùy vị trí ung thư, tiêu chí cụ thể có thể khác nhau. Có người bệnh giai đoạn II chưa có hạch, nhưng cũng không nên tự suy luận điều này khi chưa biết loại ung thư cụ thể.

Giai đoạn III thường cho thấy bệnh đã tiến triển tại vùng đầu cổ. Khối u có thể lớn hơn, xâm lấn sâu hơn, hoặc đã lan đến một hay nhiều hạch bạch huyết ở cổ. Một số nghiên cứu về điều trị triệt căn ung thư đầu cổ đưa các ung thư ở khoang miệng, họng miệng và thanh quản giai đoạn III, IV vào nhóm cần theo dõi và chăm sóc đặc biệt vì điều trị có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe răng miệng, dinh dưỡng và chất lượng sống [2].

Giai đoạn IV là giai đoạn tiến triển nhất, nhưng không phải mọi trường hợp đều giống nhau. Bệnh có thể xâm lấn rộng sang cấu trúc lân cận, lan đến hạch vùng nhiều hơn hoặc ở vị trí khó điều trị hơn. Khi ung thư lan đến cơ quan xa như phổi, xương hoặc gan, thường được gọi là di căn xa và thuộc nhóm tiến triển. Một số người bệnh có ung thư tiến triển tại chỗ hoặc tái phát vẫn có thể được điều trị nhằm kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng hoặc, trong một số tình huống phù hợp, hướng đến kiểm soát lâu dài. Nghiên cứu về người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy đầu cổ tiến triển tại chỗ cho thấy hành trình điều trị có thể kéo dài từ chẩn đoán, lập kế hoạch điều trị đến phục hồi và sống sau ung thư [1].

Bác sĩ dựa vào đâu để xếp giai đoạn?

Hệ thống được dùng phổ biến là hệ thống phân giai đoạn TNM. Đây là cách mô tả ba yếu tố quan trọng của ung thư.

Chữ T là khối u nguyên phát, tức khối u ở nơi ung thư bắt đầu. Bác sĩ đánh giá kích thước u và mức độ u xâm lấn vào mô lân cận.

Chữ N là hạch bạch huyết vùng. Hạch là một phần của hệ miễn dịch, có nhiều ở cổ. Bác sĩ xem ung thư đã lan đến hạch hay chưa, có bao nhiêu hạch liên quan và hạch nằm ở đâu.

Chữ M là di căn xa, nghĩa là ung thư đã lan đến cơ quan hoặc vị trí xa vùng đầu cổ hay chưa.

Để xác định các yếu tố này, người bệnh có thể cần khám tai mũi họng hoặc răng hàm mặt, nội soi, chụp hình ảnh, sinh thiết khối u và đánh giá hạch. Sinh thiết là lấy một mẫu mô nhỏ để xét nghiệm dưới kính hiển vi, giúp xác nhận loại tế bào ung thư. Trong một số trường hợp, giai đoạn trước điều trị có thể được điều chỉnh sau phẫu thuật khi bác sĩ có thêm thông tin chính xác từ mẫu bệnh phẩm.

Cần lưu ý rằng xét nghiệm HPV, đặc biệt ở một số ung thư vùng họng miệng, có thể ảnh hưởng đến cách phân loại giai đoạn và dự báo bệnh. Vì thế, hai người cùng có khối u ở vùng họng nhưng khác đặc điểm sinh học có thể không được xếp giai đoạn hoàn toàn giống nhau.

Giai đoạn có ý nghĩa gì đối với điều trị và tiên lượng?

Giai đoạn giúp đội ngũ điều trị lựa chọn phương án phù hợp, chẳng hạn phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, điều trị nhắm trúng đích, miễn dịch trị liệu hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Ở giai đoạn sớm, điều trị có thể tập trung vào một phương pháp chính. Khi bệnh tiến triển tại chỗ, điều trị thường phức tạp hơn và có thể cần phối hợp để vừa kiểm soát ung thư vừa cố gắng bảo tồn chức năng nói, nuốt, thở và ăn uống.

Dù vậy, giai đoạn không phải yếu tố duy nhất quyết định kết quả. Vị trí khối u, loại tế bào, tình trạng HPV nếu có liên quan, sức khỏe tổng quát, bệnh kèm theo, khả năng dung nạp điều trị và đáp ứng thực tế đều quan trọng. Một nghiên cứu trên người bệnh ung thư khoang miệng điều trị phẫu thuật ghi nhận gánh nặng bệnh kèm theo liên quan với thời gian sống toàn bộ ngắn hơn ở nhóm phát hiện ung thư sớm, nhưng không nên dùng riêng yếu tố này để quyết định giảm mức độ điều trị [3].

Điều trị ung thư đầu cổ có thể ảnh hưởng đáng kể đến khoang miệng, răng, nước bọt, vị giác, nuốt và dinh dưỡng. Phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa xạ trị đều có thể để lại tác dụng phụ kéo dài ở một số người bệnh [2]. Vì vậy, chăm sóc răng miệng, dinh dưỡng, phục hồi chức năng nuốt nói và hỗ trợ tâm lý là phần quan trọng của kế hoạch điều trị, không chỉ là việc phụ thêm.

Người bệnh nên hỏi gì khi nhận kết quả?

Khi bác sĩ thông báo chẩn đoán, bạn có thể hỏi trực tiếp: “Ung thư của tôi ở vị trí nào?”, “Giai đoạn TNM là gì?”, “Đã có hạch cổ chưa?”, “Có dấu hiệu di căn xa không?”, và “Mục tiêu điều trị của tôi là chữa khỏi, kiểm soát bệnh hay giảm triệu chứng?”. Nếu có thể, hãy ghi lại câu trả lời hoặc đi cùng người thân vì giai đoạn mới chẩn đoán thường gây lo lắng và quá tải thông tin. Cảm giác sợ hãi, không chắc chắn trong giai đoạn chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị là trải nghiệm được nhiều người bệnh và người chăm sóc báo cáo [1].

Tóm lại, ung thư đầu cổ thường có 4 giai đoạn chính, nhưng con số này chỉ là điểm khởi đầu để hiểu bệnh. Mỗi trường hợp có đặc điểm riêng, nên bạn hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được giải thích chính xác về giai đoạn, lựa chọn điều trị và kế hoạch chăm sóc phù hợp với mình.

Nguồn tham khảo

1. A Qualitative Study of Patient and Caregiver Perspectives on Locally Advanced Head and Neck Cancer in the United States. PMC
2. Improved oral health in head and neck cancer survivors (OHHNC study): a study protocol for a multicentre two-armed randomised controlled trial. PMC
3. Comorbidity Burden and Survival After Primary Surgery for Oral Cavity Squamous Cell Carcinoma: Tumor Stage as an Effect Modifier. PMC