Ung thư đầu cổ có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư đầu cổ có thể tái phát sau khi đã điều trị với mục tiêu chữa khỏi. Tái phát không có nghĩa là người bệnh đã làm gì sai, bởi nguy cơ này phụ thuộc vào vị trí ung thư, giai đoạn bệnh, đặc điểm khối u, phương pháp điều trị đã nhận và sức khỏe mỗi người. Theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm bất thường, xử trí tác dụng phụ lâu dài và hỗ trợ người bệnh trở lại cuộc sống hằng ngày tốt hơn.

Tái phát ung thư đầu cổ là gì?

Ung thư đầu cổ gồm nhiều ung thư xuất phát ở khoang miệng, họng, thanh quản, mũi xoang và một số vùng lân cận. Sau điều trị bằng phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, thuốc toàn thân hoặc phối hợp các phương pháp này, bác sĩ đánh giá xem bệnh có còn dấu hiệu hay không. Tuy nhiên, một số tế bào ung thư có thể còn lại ở mức vi thể, nghĩa là quá nhỏ để thấy được bằng thăm khám hay hình ảnh học vào thời điểm kết thúc điều trị.

Tái phát có thể xuất hiện theo vài cách:

• Tái phát tại chỗ, tức ung thư xuất hiện lại ở vị trí ban đầu.
• Tái phát vùng, tức xuất hiện tại hạch cổ hoặc mô lân cận.
• Tái phát xa, khi bệnh lan tới cơ quan khác.
• Ung thư nguyên phát thứ hai, tức một ung thư mới phát triển ở vùng đầu cổ, đường hô hấp hoặc đường tiêu hóa trên. Đây không hoàn toàn là tái phát của khối u cũ, nhưng có thể gây triệu chứng tương tự và cũng cần được phát hiện sớm.

Các nghiên cứu về điều trị bệnh tái phát cho thấy tái phát tại vùng đầu cổ là một tình huống lâm sàng thực tế, đôi khi cần các biện pháp điều trị tại chỗ như xạ trị, điện hóa trị hoặc phương pháp khác tùy từng trường hợp [1]. Một tổng quan về ung thư khoang miệng cũng nhấn mạnh bệnh này có tỷ lệ tái phát đáng kể và việc cải thiện kết quả lâu dài vẫn là thách thức [5].

Dù vậy, không phải ai điều trị xong cũng tái phát. Có người kiểm soát bệnh lâu dài, có người cần theo dõi sát hơn vì khối u từng tiến triển tại chỗ, có hạch, điều trị còn nhiều khó khăn hoặc thể trạng hạn chế. Vì thế, kế hoạch theo dõi cần được cá thể hóa.

Vì sao cần tái khám ngay cả khi không có triệu chứng?

Mục tiêu chính của theo dõi là tìm dấu hiệu tái phát khi bệnh còn có khả năng can thiệp. Theo một phân tích về chăm sóc giám sát sau điều trị triệt để ung thư biểu mô tế bào vảy đầu cổ, khám lâm sàng vẫn là nền tảng của theo dõi. Tùy hoàn cảnh, bác sĩ có thể phối hợp nội soi mềm và chẩn đoán hình ảnh lặp lại theo thời gian [2].

Khám lâm sàng thường bao gồm quan sát khoang miệng, họng, mũi, da vùng mặt cổ; sờ hạch cổ; đánh giá giọng nói, nuốt, há miệng, hô hấp và dinh dưỡng. Với u ở họng, thanh quản hoặc các vùng khó nhìn trực tiếp, nội soi mềm qua mũi giúp bác sĩ quan sát sâu hơn. Thủ thuật này thường được thực hiện tại phòng khám tai mũi họng hoặc ung bướu đầu cổ.

Chẩn đoán hình ảnh có thể gồm các kỹ thuật phù hợp với vị trí và tiền sử điều trị của người bệnh. Không phải lần tái khám nào cũng cần làm cùng một loại xét nghiệm. Xạ trị và phẫu thuật có thể làm thay đổi cấu trúc mô, gây sưng, xơ hóa hoặc viêm, nên bác sĩ cần cân nhắc kỹ để phân biệt biến đổi sau điều trị với dấu hiệu ung thư.

Nếu phát hiện một vùng nghi ngờ, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết. Đây là bước quan trọng vì hình ảnh bất thường, đau hoặc loét không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với ung thư tái phát. Nhiễm trùng, tổn thương niêm mạc, hoại tử do xạ trị hoặc trào ngược cũng có thể gây biểu hiện giống tái phát.

Hiện đã có một số xét nghiệm thương mại được phát triển với kỳ vọng hỗ trợ phát hiện tái phát sớm [2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự xem bất kỳ xét nghiệm máu hoặc dấu ấn sinh học nào là bằng chứng khẳng định có hay không có tái phát. Những xét nghiệm này cần được diễn giải cùng triệu chứng, thăm khám, nội soi, hình ảnh học và đôi khi là sinh thiết.

Những dấu hiệu nào cần báo bác sĩ sớm?

Giữa các kỳ hẹn, người bệnh nên liên hệ sớm với bác sĩ điều trị nếu có triệu chứng mới, kéo dài, tăng dần hoặc khác rõ so với tác dụng phụ quen thuộc sau điều trị. Các dấu hiệu đáng chú ý gồm:

• Vết loét miệng, mảng trắng hoặc đỏ, khối u trong miệng, đau một điểm không lành.
• Đau họng kéo dài, nuốt đau, nuốt nghẹn, thường xuyên sặc khi ăn uống.
• Khàn tiếng mới xuất hiện hoặc ngày càng nặng, khó thở, thở có tiếng.
• Khối hoặc hạch ở cổ, vùng hàm, vùng dưới cằm.
• Chảy máu mũi, nghẹt mũi một bên kéo dài, đau mặt hoặc tê mặt, đặc biệt với người từng có u mũi xoang.
• Đau tai dai dẳng mà không rõ nguyên nhân ở tai.
• Sút cân ngoài ý muốn, chán ăn rõ, mệt hơn nhiều, đau tăng lên.
• Đau đầu mới xuất hiện, nhìn đôi, yếu liệt, ho kéo dài hoặc đau xương, tùy bối cảnh bệnh.

Đây là thông tin cảnh báo chung, không phải tiêu chuẩn để tự chẩn đoán. Một triệu chứng đơn lẻ thường có thể do nguyên nhân lành tính. Ngược lại, không có triệu chứng cũng không thay thế cho tái khám định kỳ, vì một số tái phát chỉ được phát hiện qua thăm khám.

Đặc biệt, nếu khó thở tăng nhanh, chảy máu nhiều, không thể nuốt nước, sặc nặng hoặc có dấu hiệu mất nước, người bệnh nên đi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.

Theo dõi không chỉ là tìm khối u

Theo dõi sau ung thư đầu cổ còn nhằm điều trị các hậu quả lâu dài của bệnh và điều trị. Những vấn đề thường gặp có thể gồm khô miệng, thay đổi vị giác, sâu răng, đau, cứng hàm, sưng phù vùng cổ, suy giáp sau xạ trị vùng cổ, khó nuốt, thay đổi giọng nói, giảm thính lực hoặc lo âu về tái phát.

Người cao tuổi và người có nhiều bệnh kèm theo có thể cần đánh giá toàn diện hơn. Một nghiên cứu ở người bệnh ung thư đầu cổ lớn tuổi cho thấy nhóm trên 75 tuổi có xu hướng hồi phục chất lượng cuộc sống sau giai đoạn suy giảm do điều trị kém hoàn toàn hơn so với nhóm trẻ hơn [3]. Nghiên cứu khác ở người không phù hợp với cisplatin cũng cho thấy các công cụ đánh giá tình trạng lão khoa và bệnh đi kèm có thể liên quan đến kết quả sống còn [4]. Điều này không có nghĩa tuổi cao quyết định tiên lượng của một cá nhân, mà cho thấy việc theo dõi nên quan tâm cả dinh dưỡng, khả năng tự chăm sóc, vận động, trí nhớ, tâm trạng và hỗ trợ từ gia đình.

Về thực hành, người bệnh nên giữ lịch tái khám do nhóm điều trị sắp xếp, mang theo danh sách thuốc và ghi lại các triệu chứng mới. Chăm sóc răng miệng đều đặn, ăn thức ăn phù hợp khả năng nuốt, tập phục hồi nuốt hoặc nói khi được chỉ định, tránh thuốc lá và rượu là những biện pháp sức khỏe chung rất quan trọng. Nếu từng xạ trị, hãy hỏi bác sĩ trước khi nhổ răng hoặc thực hiện thủ thuật răng miệng xâm lấn.

Cuối cùng, kế hoạch theo dõi tốt nhất là kế hoạch phù hợp với chính bạn: loại ung thư, vị trí u, kết quả điều trị, nguy cơ tái phát, tác dụng phụ đang có và điều kiện sống. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu hoặc bác sĩ tai mũi họng điều trị để biết lịch tái khám, nội soi, chụp chiếu và các dấu hiệu cần liên hệ khẩn cấp trong trường hợp của mình.

Nguồn tham khảo

1. Electrochemotherapy for cutaneous tumors combined with tumor irradiation before or after treatment: feasibility, safety, and effectiveness. PMC
2. Costs of Surveillance Care After Definitive Treatment of Head and Neck Cancer: A Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER)-Medicare Analysis. PMC
3. Time-dependent analysis of HUS change in older patients aged > 75 years with head and neck cancer. PMC
4. The Impact of the G8 Score on Survival Outcomes in Patients With Head and Neck Cancer Undergoing Concurrent Radiotherapy With Cetuximab due to Contraindications With Cisplatin. PMC
5. The Oral Microbiome in Oral Cavity Cancer: Mechanisms of Carcinogenesis, Biomarkers, and Therapeutic Implications. PMC