Ung thư đầu cổ có lây không, có di truyền không?

Ung thư đầu cổ không lây từ người bệnh sang người khác qua ăn uống chung, ôm hôn, nói chuyện, dùng chung nhà vệ sinh hay chăm sóc hằng ngày. Bệnh cũng không phải thường là bệnh di truyền trực tiếp, nghĩa là đa số con cái hoặc anh chị em của người bệnh không “nhận” ung thư từ người thân như nhận một bệnh lây nhiễm.

Tuy vậy, một số yếu tố liên quan ung thư đầu cổ có thể lan truyền, đặc biệt là virus HPV qua tiếp xúc tình dục. Ngoài ra, ở một số ít gia đình có thể tồn tại khuynh hướng di truyền làm tăng nguy cơ ung thư. Vì thế, cần phân biệt rõ giữa ung thư, virus và yếu tố nguy cơ gia đình.

Ung thư đầu cổ không lây qua tiếp xúc thông thường

Ung thư đầu cổ là tên gọi chung cho các ung thư xuất phát ở vùng miệng, lưỡi, họng, thanh quản, mũi xoang, tuyến nước bọt và một số vị trí khác ở đầu mặt cổ. Loại thường gặp là ung thư biểu mô tế bào vảy đầu cổ.

Bản thân tế bào ung thư không thể truyền từ cơ thể người này sang cơ thể người khác trong sinh hoạt bình thường. Vì vậy, người nhà không cần tránh tiếp xúc với người bệnh vì lo “bị lây ung thư”. Việc chăm sóc, nấu ăn, ngủ cùng phòng, dùng chung bát đũa sau khi vệ sinh sạch sẽ, bắt tay hoặc ôm đều không làm lây ung thư.

Người bệnh đôi khi có thể bị đau miệng, hôi miệng, khó nuốt, chảy máu hoặc có vết loét ở vùng đầu cổ. Những biểu hiện này có thể khiến gia đình lo lắng, nhưng không có nghĩa là ung thư đang truyền sang người khác. Điều quan trọng hơn là hỗ trợ người bệnh giữ vệ sinh răng miệng, ăn uống phù hợp, đi khám đúng hẹn và không tự xa lánh họ.

Cũng cần hiểu rằng người bệnh ung thư có thể đồng thời mắc một bệnh nhiễm trùng khác, chẳng hạn cảm cúm, viêm phổi, COVID 19 hoặc viêm gan. Các bệnh nhiễm trùng này có thể lây tùy nguyên nhân, nhưng đó là chuyện khác với việc ung thư lây. Nếu người bệnh đang hóa trị, xạ trị hoặc điều trị làm suy giảm miễn dịch, gia đình càng nên chú ý vệ sinh tay, hạn chế tiếp xúc với người đang sốt, ho hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng để bảo vệ người bệnh.

HPV có thể lây, nhưng HPV không đồng nghĩa với ung thư

Một điểm dễ gây hiểu nhầm là một phần ung thư vùng họng miệng có liên quan đến HPV, đặc biệt ở vùng hầu họng. HPV là virus có thể lây qua tiếp xúc tình dục, bao gồm tiếp xúc bằng miệng. Tuy nhiên, virus HPV có thể lây không có nghĩa ung thư có thể lây.

Nhiều người từng nhiễm HPV nhưng không phát triển thành ung thư. Hệ miễn dịch thường có thể kiểm soát hoặc loại bỏ virus. Ung thư chỉ có thể xuất hiện khi tồn tại nhiều điều kiện phối hợp trong thời gian dài, như tình trạng nhiễm virus kéo dài, thay đổi trong tế bào, ảnh hưởng của thuốc lá, rượu hoặc các yếu tố cá nhân khác. Vì vậy, không nên quy kết rằng người mắc ung thư đầu cổ đã “lây ung thư” cho vợ, chồng hay bạn tình.

Thông tin chung an toàn là người trưởng thành nên trao đổi với bác sĩ về dự phòng HPV nếu chưa được tư vấn, đặc biệt về tiêm vaccine HPV theo độ tuổi và chỉ định phù hợp. Quan hệ tình dục an toàn có thể giúp giảm nguy cơ lây nhiễm một số bệnh, dù không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ HPV. Nếu người bệnh hoặc bạn tình có triệu chứng bất thường ở miệng họng như loét kéo dài, khàn tiếng dai dẳng, nuốt đau, nổi hạch cổ, nên khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc ung bướu thay vì tự suy đoán nguyên nhân.

“Có yếu tố gen” không đồng nghĩa “chắc chắn di truyền”

Trong ung thư, từ “gen” có thể khiến nhiều người lo rằng bệnh chắc chắn truyền cho con cháu. Thực tế, cần phân biệt hai khái niệm.

Thứ nhất là đột biến gen trong khối u. Đây là những thay đổi xảy ra ở tế bào ung thư trong quá trình sống, lớn lên và tiến triển của khối u. Nghiên cứu về ung thư biểu mô tế bào vảy đầu cổ cho thấy bệnh có liên quan đến nhiều biến đổi di truyền và biến đổi chuyển hóa trong tế bào u, trong đó có bất thường ở các đường truyền tín hiệu như HGF c MET [4]. Một số dấu ấn sinh học, bao gồm DNA khối u lưu hành trong máu, cũng đang được nghiên cứu để hỗ trợ lựa chọn và theo dõi điều trị [1].

Những thay đổi này rất quan trọng đối với bác sĩ ung bướu vì có thể giúp hiểu khả năng đáp ứng điều trị. Chẳng hạn, một số đường tín hiệu của tế bào u có thể liên quan tình trạng kháng điều trị [1][2]. Nhưng đa số thay đổi gen được tìm thấy trong mô ung thư là thay đổi chỉ có ở khối u, không nhất thiết có trong toàn bộ cơ thể, không đồng nghĩa sẽ truyền cho con cái.

Thứ hai là đột biến gen di truyền, tức thay đổi có sẵn từ khi sinh ra và hiện diện trong nhiều tế bào của cơ thể. Một số hội chứng di truyền hiếm có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, trong đó đôi khi có ung thư vùng đầu cổ. Tuy nhiên, đa phần người mắc ung thư đầu cổ không thuộc nhóm này. Vì vậy, việc một người trong gia đình bị bệnh không tự động có nghĩa mọi người thân sẽ mắc bệnh.

Bác sĩ có thể cân nhắc tư vấn di truyền khi gia đình có nhiều người mắc ung thư, có người mắc ung thư ở độ tuổi trẻ, có nhiều ung thư khác nhau xuất hiện trong cùng một người, hoặc có kiểu bệnh gợi ý hội chứng di truyền. Khi đó, xét nghiệm gen nếu cần nên được thực hiện sau tư vấn chuyên môn. Kết quả xét nghiệm cần được giải thích cẩn thận vì “có biến thể gen” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa sẽ mắc ung thư.

Vì sao người trong cùng gia đình đôi khi cùng có nguy cơ cao hơn?

Nếu nhiều người trong gia đình cùng mắc ung thư đầu cổ, nguyên nhân không nhất thiết là gen. Các thành viên thường có thể cùng tiếp xúc với những yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, hít khói thuốc thụ động, uống rượu, vệ sinh răng miệng kém hoặc chế độ sinh hoạt tương tự nhau. Đây được gọi là sự chia sẻ môi trường và thói quen sống.

Thông tin chung là thuốc lá và rượu là các yếu tố nguy cơ quan trọng có thể phòng tránh được của ung thư đầu cổ. Nếu trong gia đình có người đang điều trị ung thư, việc cả nhà bỏ thuốc lá, tránh hút trong nhà và hạn chế rượu không chỉ giúp giảm nguy cơ lâu dài cho người thân mà còn hỗ trợ người bệnh hồi phục tốt hơn. Người đang xạ trị hoặc hóa trị có thể gặp khô miệng, đau khi nuốt, sút cân và giảm khối cơ. Các vấn đề dinh dưỡng, mất cơ và viêm toàn thân có liên quan với khả năng dung nạp điều trị và kết quả điều trị kém hơn trong các nghiên cứu về ung thư đầu cổ [3]. Vì vậy, gia đình nên hỗ trợ người bệnh ăn đủ theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không tự dùng thuốc nam hay thực phẩm bổ sung thay thế điều trị.

Tóm lại, ung thư đầu cổ không lây qua tiếp xúc hằng ngày và phần lớn không di truyền trực tiếp. HPV có thể lây nhưng không phải ai nhiễm HPV cũng mắc ung thư; còn các thay đổi gen trong khối u thường khác với gen di truyền trong gia đình. Mỗi trường hợp có nguyên nhân và nguy cơ riêng, vì vậy người bệnh và người thân nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị, nhất là khi lo ngại về HPV, nguy cơ gia đình hoặc nhu cầu tư vấn xét nghiệm gen.

Nguồn tham khảo

1. Resistance Mechanisms in Immunotherapy-Radiotherapy/Chemotherapy Combinations in Locally Advanced Head & Neck Squamous Cell Carcinoma. PMC
2. Ras homolog family member A expression is associated with reduced cetuximab sensitivity in head and neck squamous cell carcinoma. PMC
3. Identifying markers of cachexia and nutritional deficit on radical radiotherapy outcomes in lung and head and neck cancer. PMC
4. HGF/c-MET signaling induces glutamine metabolism in MET-amplified head and neck squamous cell carcinoma via MAPK/ERK-dependent induction of GLS-1. PMC