Các xét nghiệm chẩn đoán ung thư bàng quang

Ung thư bàng quang thường được phát hiện khi người bệnh đi khám vì tiểu ra máu, nhất là tiểu máu không đau. Chẩn đoán không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ mà thường cần kết hợp xét nghiệm nước tiểu, nội soi bàng quang, lấy mô làm giải phẫu bệnh và chẩn đoán hình ảnh để xác định có u hay không, u thuộc loại nào và đã lan tới đâu.

Khi nào cần đi khám để được đánh giá?

Tiểu ra máu là dấu hiệu cảnh báo quan trọng của ung thư bàng quang, dù phần lớn trường hợp tiểu máu không đồng nghĩa chắc chắn bị ung thư. Máu có thể làm nước tiểu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm, nhưng đôi khi lượng máu rất ít và chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Một nghiên cứu về thông tin sức khỏe nhấn mạnh rằng ung thư bàng quang thường biểu hiện bằng tiểu máu, đồng thời việc điều trị hiện nay phụ thuộc nhiều vào kết quả mô bệnh học và phân tầng nguy cơ của khối u [1].

Ngoài tiểu máu, người bệnh có thể có các triệu chứng như tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp, đau khi đi tiểu hoặc cảm giác chưa đi hết nước tiểu. Những biểu hiện này cũng thường gặp trong nhiễm trùng đường tiết niệu, sỏi tiết niệu hoặc bệnh lý tuyến tiền liệt ở nam giới. Vì vậy, không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào triệu chứng.

Bạn nên đi khám sớm nếu nhận thấy máu trong nước tiểu, đặc biệt khi tình trạng tái diễn, không đau, xuất hiện cục máu đông hoặc đi kèm sụt cân, mệt nhiều, đau vùng hông lưng. Nếu tiểu máu nhiều, bí tiểu do cục máu đông, đau dữ dội hoặc choáng váng, cần đi cấp cứu.

Các xét nghiệm ban đầu: tìm máu, nhiễm trùng và tế bào bất thường

Bước đầu tiên thường là khám chuyên khoa tiết niệu, khai thác triệu chứng và các yếu tố nguy cơ. Bác sĩ có thể hỏi về hút thuốc lá, tiếp xúc nghề nghiệp với hóa chất, tiền sử xạ trị vùng chậu, viêm bàng quang kéo dài, bệnh lý tiết niệu trước đây và tiền sử gia đình.

Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu giúp phát hiện hồng cầu, bạch cầu, nitrit, protein và các dấu hiệu khác. Kết quả này hỗ trợ xác định có tiểu máu hay gợi ý nhiễm trùng hay không. Nếu nghi ngờ nhiễm trùng, bác sĩ có thể chỉ định cấy nước tiểu để tìm vi khuẩn và chọn kháng sinh phù hợp. Tuy nhiên, việc có nhiễm trùng không luôn loại trừ hoàn toàn khả năng tồn tại một tổn thương khác ở bàng quang, đặc biệt nếu tiểu máu kéo dài sau điều trị.

Tế bào học nước tiểu là xét nghiệm soi các tế bào bong ra trong nước tiểu dưới kính hiển vi để tìm tế bào ung thư. Xét nghiệm này có thể hữu ích khi nghi ngờ các dạng ung thư ác tính cao, nhưng kết quả âm tính không đủ để khẳng định không có ung thư. Mẫu nước tiểu cũng có thể bị ảnh hưởng bởi viêm, sỏi, điều trị trước đó hoặc chất lượng lấy mẫu.

Hiện có những xét nghiệm dấu ấn sinh học trong nước tiểu nhằm tìm protein, thay đổi gen hoặc vật chất từ tế bào u. Một số dấu ấn phân tử, thay đổi gen và đặc điểm miễn dịch đang được nghiên cứu để cá thể hóa tiên lượng và điều trị ung thư bàng quang [2]. Dù có tiềm năng, các xét nghiệm này thường đóng vai trò hỗ trợ trong những bối cảnh cụ thể, không thay thế hoàn toàn nội soi bàng quang và xét nghiệm mô bệnh học.

Nội soi bàng quang và sinh thiết: bước xác định quan trọng nhất

Nội soi bàng quang là thủ thuật đưa một ống nhỏ có camera qua niệu đạo để quan sát trực tiếp mặt trong bàng quang. Bác sĩ có thể thấy khối u dạng nhú, vùng niêm mạc đỏ bất thường, tổn thương phẳng hoặc vùng chảy máu. Đây là xét nghiệm rất quan trọng vì giúp phát hiện tổn thương mà siêu âm hoặc xét nghiệm nước tiểu có thể bỏ sót.

Nội soi có thể thực hiện bằng ống mềm trong một số trường hợp thăm khám ban đầu. Nếu thấy tổn thương nghi ngờ, người bệnh thường cần thủ thuật cắt u bàng quang qua nội soi. Bác sĩ đưa dụng cụ qua niệu đạo để cắt hoặc lấy mẫu u. Thủ thuật này vừa giúp chẩn đoán, vừa có thể loại bỏ phần u nhìn thấy được.

Mẫu mô sẽ được gửi làm giải phẫu bệnh. Đây là bước xác định chắc chắn nhất liệu tổn thương có phải ung thư hay không. Bác sĩ giải phẫu bệnh đánh giá loại tế bào ung thư, độ mô học và độ sâu xâm lấn. Hai khái niệm quan trọng là ung thư chưa xâm lấn cơ bàng quang và ung thư đã xâm lấn cơ bàng quang. Sự khác biệt này ảnh hưởng lớn đến lựa chọn điều trị, từ theo dõi và điều trị trong bàng quang đến phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị.

Việc phân tầng nguy cơ dựa trên bệnh học có vai trò trung tâm trong chăm sóc ung thư bàng quang [1]. Ở người bệnh đã từng xạ trị vùng bàng quang, thay đổi do tia xạ có thể khiến hình ảnh nội soi và việc đọc kết quả mô bệnh học phức tạp hơn. Khi đó, đánh giá giai đoạn kỹ lưỡng càng quan trọng [3].

Chẩn đoán hình ảnh để đánh giá đường tiết niệu và mức độ lan rộng

Siêu âm hệ tiết niệu thường là xét nghiệm thuận tiện, không dùng tia xạ, có thể phát hiện khối trong lòng bàng quang, tình trạng ứ nước thận hoặc các bất thường tương đối lớn. Tuy vậy, siêu âm có thể không nhìn rõ các tổn thương nhỏ hoặc tổn thương phẳng trên niêm mạc bàng quang.

Chụp cắt lớp vi tính đường tiết niệu có thể được chỉ định để khảo sát thận, niệu quản, bàng quang và hạch vùng chậu. Xét nghiệm này đặc biệt hữu ích khi cần tìm nguyên nhân tiểu máu ở toàn bộ hệ tiết niệu, bởi máu trong nước tiểu cũng có thể xuất phát từ thận hoặc niệu quản. Trước khi chụp thuốc cản quang, bác sĩ thường cân nhắc chức năng thận, tiền sử dị ứng thuốc cản quang và các bệnh đi kèm.

Chụp cộng hưởng từ có thể được sử dụng khi cần đánh giá kỹ hơn mức độ u xâm lấn thành bàng quang, mô xung quanh hoặc khi người bệnh không phù hợp với một số phương pháp chụp khác. Nếu bác sĩ nghi ngờ ung thư đã lan ra ngoài bàng quang, có thể cần thêm xét nghiệm hình ảnh để đánh giá hạch, phổi, xương hoặc các cơ quan khác. Mục tiêu của giai đoạn này là xác định giai đoạn bệnh, không chỉ đơn thuần là tìm thấy khối u.

Chuẩn bị và trao đổi với bác sĩ

Trước khi lấy mẫu nước tiểu, nên hỏi nhân viên y tế cách lấy mẫu giữa dòng và thời điểm lấy phù hợp. Với nội soi hoặc thủ thuật cắt u, hãy thông báo đầy đủ về thuốc đang dùng, đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, tiền sử chảy máu, dị ứng thuốc, bệnh tim mạch và bệnh thận.

Bạn có thể hỏi bác sĩ những điểm thiết thực như: có cần nội soi không, mục đích của chụp hình ảnh là gì, khối u có xâm lấn cơ hay chưa, kết quả giải phẫu bệnh cho thấy nguy cơ thế nào, và kế hoạch theo dõi sau điều trị ra sao. Ung thư bàng quang có thể tái phát nên nhiều người cần nội soi kiểm tra định kỳ trong quá trình theo dõi. Đây là thông tin chung, còn lịch theo dõi cụ thể phụ thuộc vào loại u, mức độ nguy cơ, điều trị đã nhận và tình trạng sức khỏe từng người.

Mỗi trường hợp tiểu máu hoặc nghi ngờ ung thư bàng quang đều khác nhau. Bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ tiết niệu hoặc bác sĩ điều trị để được lựa chọn xét nghiệm phù hợp, hiểu đúng ý nghĩa kết quả và xây dựng kế hoạch chẩn đoán, điều trị riêng cho mình.

Nguồn tham khảo

1. From hematuria warning to precision immunotherapy: an AI-assisted cross-platform analysis of bladder cancer information on social media. PMC
2. Molecular Classifications and Candidate Biomarkers for Personalizing BCG Therapy in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer. PMC
3. BCG after trimodality therapy: managing non-muscle-invasive recurrence in the irradiated bladder. PMC