Chăm sóc người bệnh ung thư vú tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư vú tại nhà cần tập trung vào theo dõi triệu chứng, hỗ trợ ăn ngủ vận động, chăm sóc vết mổ hoặc vùng điều trị, giữ tinh thần ổn định và liên hệ sớm với nhân viên y tế khi có dấu hiệu bất thường. Mỗi người có loại ung thư, giai đoạn bệnh và phác đồ khác nhau, vì vậy hướng dẫn của bác sĩ điều trị luôn cần được ưu tiên hơn mọi lời khuyên chung.

Theo dõi sức khỏe hằng ngày và nhận biết dấu hiệu cần đi khám sớm

Người nhà có thể hỗ trợ người bệnh ghi lại các triệu chứng theo ngày: mức độ đau, mệt, buồn nôn, ăn uống, giấc ngủ, đi tiêu, tiểu tiện, nhiệt độ cơ thể, thay đổi ở vú hoặc vết mổ. Việc ghi chép giúp bác sĩ đánh giá diễn tiến chính xác hơn, nhất là trong giai đoạn hóa trị, xạ trị, điều trị nội tiết hoặc điều trị đích.

Cần liên hệ ngay với bệnh viện hoặc đi cấp cứu nếu người bệnh sốt, rét run, khó thở, đau ngực, lú lẫn, ngất, chảy máu bất thường, nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, không ăn uống được, đau tăng nhanh hoặc rất mệt lả. Đây có thể là biểu hiện của nhiễm trùng, mất nước, tác dụng không mong muốn nghiêm trọng của thuốc hoặc một biến cố khác cần xử trí sớm.

Nếu người bệnh vừa phẫu thuật, gia đình nên quan sát vết mổ mỗi ngày. Cần báo bác sĩ khi vùng mổ sưng nóng đỏ, đau tăng, chảy dịch đục hoặc có mùi, vết mổ hở, hoặc tay bên phẫu thuật sưng rõ. Không tự đắp lá, bôi thuốc không rõ thành phần, xoa dầu nóng hay dùng thuốc kháng sinh khi chưa được chỉ định. Việc giữ vết mổ sạch, khô và thay băng cần tuân theo hướng dẫn của cơ sở phẫu thuật.

Trong quá trình điều trị ung thư vú, người bệnh có thể gặp mệt mỏi, mất ngủ, buồn nôn, nôn, hồi hộp hoặc tức ngực. Một báo cáo ca bệnh cũng mô tả các triệu chứng này sau hóa trị và xạ trị, cho thấy tác dụng phụ có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống [5]. Tuy nhiên, triệu chứng của từng người không giống nhau, không nên tự kết luận rằng mọi khó chịu đều là “bình thường do điều trị”.

Chăm sóc sau mổ, bảo vệ tay và phòng phù bạch huyết

Phù bạch huyết là tình trạng tay, cánh tay, bàn tay hoặc vùng ngực bên điều trị bị sưng do dịch bạch huyết lưu thông kém. Nguy cơ có thể liên quan đến phẫu thuật hạch nách, xạ trị vùng nách hoặc các yếu tố cá nhân khác. Dấu hiệu sớm có thể là cảm giác căng tức, nặng tay, chật nhẫn hoặc áo, tê rần, da căng hơn bình thường.

Người bệnh nên vận động nhẹ nhàng bàn tay, cổ tay, khuỷu tay và vai theo bài tập đã được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn. Vận động đều đặn giúp hạn chế cứng khớp vai sau mổ, nhưng không nên cố tập khi đau nhiều hoặc khi vết mổ chưa ổn định. Người nhà có thể nhắc người bệnh tập ngắn, đều, đúng kỹ thuật thay vì tập quá sức.

Nên bảo vệ da tay bên đã phẫu thuật hoặc xạ trị. Tránh để tay bị trầy xước, bỏng, côn trùng đốt hoặc nhiễm trùng da. Khi làm bếp, làm vườn hoặc tiếp xúc chất tẩy rửa, nên dùng găng phù hợp. Không nên xoa bóp mạnh vùng tay sưng, tự quấn băng ép hoặc dùng tay áo ép nếu chưa được đánh giá chuyên môn, vì dùng sai có thể làm khó chịu hơn.

Nếu được bác sĩ cho phép, người bệnh vẫn nên dùng tay bên điều trị trong sinh hoạt nhẹ nhàng. Việc kiêng tuyệt đối mọi hoạt động của tay thường khiến cơ yếu và khớp vai cứng hơn. Mục tiêu là tăng hoạt động từ từ, theo mức chịu đựng của cơ thể.

Ăn uống, nghỉ ngơi và vận động để có sức điều trị

Không có một chế độ ăn đơn lẻ nào được chứng minh thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị nội tiết hay thuốc điều trị đích. Mục tiêu thiết thực tại nhà là giúp người bệnh đủ năng lượng, duy trì cơ bắp, uống đủ nước nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch, và ăn được những thực phẩm phù hợp với khẩu vị.

Nên chia bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ nếu người bệnh nhanh no hoặc buồn nôn. Có thể ưu tiên thực phẩm giàu đạm như cá, trứng, thịt nạc, sữa, đậu phụ, các loại đậu tùy khả năng dung nạp. Khi miệng khô hoặc đau miệng, thức ăn mềm, nguội vừa phải, ít cay và ít chua thường dễ ăn hơn. Nếu giảm cân, ăn rất kém hoặc nuốt nghẹn, cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự dùng các sản phẩm “tăng sức đề kháng” quảng cáo quá mức.

Mệt mỏi do ung thư không phải lúc nào cũng hết khi nằm nghỉ. Người bệnh có thể cần xen kẽ thời gian nghỉ với vận động nhẹ như đi lại trong nhà, tập giãn cơ, tập thở chậm hoặc các bài phục hồi vai tay được hướng dẫn. Không cần ép người bệnh phải làm việc nhà để “quên bệnh”, nhưng cũng không nên để họ nằm cả ngày nếu tình trạng sức khỏe cho phép vận động.

Giấc ngủ cũng đáng được quan tâm. Có thể tạo không gian ngủ yên tĩnh, giảm dùng điện thoại trước giờ ngủ, giữ giờ ngủ tương đối đều và tránh uống trà, cà phê muộn. Nếu mất ngủ kéo dài, buồn bã sâu sắc hoặc lo lắng đến mức không thể sinh hoạt, gia đình nên báo bác sĩ. Nghiên cứu ở người bệnh ung thư vú nhấn mạnh rằng lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và căng thẳng là những vấn đề có thể ảnh hưởng đến chất lượng sống [4].

Hỗ trợ tinh thần, tổ chức việc điều trị và giảm gánh nặng cho gia đình

Ung thư vú không chỉ là bệnh của cơ thể. Người bệnh có thể lo sợ tái phát, thay đổi ngoại hình, giảm khả năng lao động, ảnh hưởng đời sống vợ chồng hoặc cảm giác trở thành gánh nặng. Những cảm xúc này không đồng nghĩa với yếu đuối. Một nghiên cứu trên người bệnh đang điều trị bổ trợ đã sử dụng các thang đánh giá trầm cảm, lo âu và chất lượng sống, phản ánh tầm quan trọng của việc quan tâm đồng thời đến sức khỏe tinh thần và thể chất [2].

Người nhà nên lắng nghe mà không vội phủ nhận cảm xúc bằng những câu như “đừng nghĩ nhiều” hoặc “phải luôn lạc quan”. Thay vào đó, có thể hỏi: “Hôm nay điều gì làm chị lo nhất?” hoặc “Em có thể giúp việc gì cụ thể?”. Tôn trọng lựa chọn của người bệnh về tóc, trang phục, dùng tóc giả, khăn choàng, tái khám hay chia sẻ thông tin bệnh với người khác.

Việc điều trị có thể tạo ra “gánh nặng thời gian”, gồm thời gian di chuyển, chờ khám, xét nghiệm, truyền thuốc và hồi phục. Nghiên cứu định tính về hành trình điều trị đã ghi nhận những khó khăn về hành vi, cảm xúc và các điểm gây phiền toái xuyên suốt quá trình chăm sóc [3]. Gia đình có thể giảm bớt áp lực bằng cách lập một cuốn sổ hoặc ứng dụng ghi lịch hẹn, thuốc đang dùng, kết quả xét nghiệm, triệu chứng và câu hỏi cần hỏi bác sĩ. Nếu có thể, nên phân công người đưa đi khám, người chuẩn bị bữa ăn và người hỗ trợ công việc nhà thay vì để một thành viên gánh toàn bộ.

Thận trọng với thuốc nam, thực phẩm chức năng và phương pháp bổ sung

Nhiều người bệnh tìm đến thuốc nam, thảo dược, châm cứu, yoga, thiền hoặc các phương pháp thư giãn với mong muốn giảm mệt mỏi, đau, buồn nôn, lo âu hay mất ngủ. Tổng quan nghiên cứu cho thấy một số phương pháp bổ sung như châm cứu, yoga, thiền và thư giãn có thể hỗ trợ giảm một số triệu chứng và cải thiện khả năng thích ứng tâm lý ở một số người bệnh [1]. Tuy vậy, đây là hỗ trợ thêm, không thay thế điều trị ung thư chuẩn.

Đặc biệt cần thận trọng với thuốc thảo dược, thuốc gia truyền và thực phẩm chức năng. Một số sản phẩm có thể gây độc gan, độc thận, làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc tương tác với thuốc hóa trị, thuốc nội tiết và thuốc điều trị đích. Người bệnh nên mang vỏ hộp, danh sách thành phần hoặc hình ảnh sản phẩm đến hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng. Không nên tin vào quảng cáo “tiêu u”, “khỏi ung thư”, “không cần hóa trị” hoặc yêu cầu ngừng thuốc bác sĩ kê.

Chăm sóc tại nhà tốt nhất là sự phối hợp giữa người bệnh, gia đình và đội ngũ điều trị. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu, điều dưỡng hoặc chuyên viên phục hồi chức năng về những triệu chứng và khó khăn cụ thể của người bệnh để có kế hoạch phù hợp, an toàn và thực tế nhất.

Nguồn tham khảo

1. Evidence-Based Perspectives on Complementary and Alternative Medicine in Cancer Treatment: Current Advances and Clinical Relevance. PMC
2. Prevalence and Determinants of Depression, Anxiety, and Quality of Life in Patients With Breast Cancer in Saudi Arabia: A Focus on Adjuvant Pharmacotherapy. PMC
3. A patient journey map study on time toxicity among young and middle-aged patients with breast cancer. PMC
4. 544. Associations between mental health–related factors and quality of life in patients with breast cancer: a cross-sectional tudy. PMC
5. Traditional Chinese Medicine Combined With Chemotherapy for Mammary Paget's Disease With Multifocal Heterogeneous Breast Cancer: A Case Report. PMC