Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư vú

Mắc ung thư vú có thể gây sợ hãi, buồn bã, lo âu và cảm giác mất kiểm soát, nhưng những phản ứng này không có nghĩa là bạn yếu đuối hay không đủ lạc quan. Chăm sóc tâm lý và tinh thần là một phần quan trọng của điều trị, giúp người bệnh thích nghi với thay đổi, giảm khổ sở và duy trì chất lượng sống theo cách phù hợp với từng cá nhân.

Những cảm xúc thường gặp không phải là “bất thường”

Ngay khi nhận chẩn đoán, nhiều người trải qua trạng thái choáng váng, không tin đó là sự thật, lo sợ về tính mạng hoặc tương lai của gia đình. Sau đó, cảm xúc có thể thay đổi theo từng giai đoạn: chờ kết quả xét nghiệm, quyết định phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị nội tiết, tái khám hoặc theo dõi lâu dài.

Nỗi lo ung thư tiến triển hay tái phát là một trong các khó khăn thường gặp nhưng chưa được giải quyết đầy đủ ở người sống sau ung thư vú và ung thư phụ khoa trong một khảo sát tại cộng đồng ở Nhật Bản [2]. Người bệnh cũng có thể buồn vì phải tạm dừng công việc, sở thích hoặc các vai trò quen thuộc trong gia đình. Việc cân bằng hoạt động yêu thích với lịch điều trị được ghi nhận là một thách thức đáng kể [2].

Một số cảm xúc phổ biến gồm:

Căng thẳng trước mỗi lần tái khám hoặc chờ kết quả xét nghiệm.

Buồn bã, dễ khóc, cáu gắt, mất hứng thú với những điều từng yêu thích.

Lo lắng về chi phí, công việc, con cái, hôn nhân hoặc khả năng chăm sóc người thân.

Mặc cảm về thay đổi hình thể sau phẫu thuật, rụng tóc, tăng hoặc giảm cân, sẹo mổ, phù tay hoặc thay đổi đời sống tình dục.

Cô đơn dù đang có người thân bên cạnh, vì cảm thấy người khác khó hiểu chính xác những gì mình trải qua.

Đức tin, giá trị sống và đời sống tinh thần cũng có thể thay đổi. Có người tìm thấy sự bình an từ tôn giáo, thiền, cầu nguyện hoặc kết nối cộng đồng. Có người lại đặt câu hỏi “Vì sao là tôi?” hoặc cảm thấy giận dữ, bất công. Cả hai kiểu phản ứng đều có thể xảy ra. Điều quan trọng là bạn được lắng nghe mà không bị phán xét.

Vì sao ung thư vú tác động mạnh đến tinh thần?

Ung thư vú không chỉ là một khối u cần điều trị. Bệnh có thể ảnh hưởng đến cơ thể, hình ảnh bản thân, quan hệ gia đình, tài chính và dự định tương lai. Những thay đổi này thường diễn ra trong thời gian ngắn, trong khi người bệnh vẫn phải tiếp nhận nhiều thông tin y khoa phức tạp và đưa ra các quyết định quan trọng.

Điều trị cũng có thể gây mệt mỏi, đau, mất ngủ, buồn nôn hoặc thay đổi nội tiết. Khi cơ thể kiệt sức, khả năng điều hòa cảm xúc thường giảm đi. Ngược lại, lo âu và trầm buồn có thể làm giấc ngủ kém hơn, khiến cảm giác đau và mệt trở nên nặng nề hơn. Đây là vòng xoắn có thể được cải thiện nếu triệu chứng được nhận diện và hỗ trợ sớm.

Gánh nặng thời gian cũng đáng lưu ý. Người bệnh có thể phải dành nhiều thời gian cho khám, xét nghiệm, chờ đợi, di chuyển và điều trị. Một nghiên cứu định tính về hành trình điều trị ung thư vú ở người trẻ và trung niên mô tả trải nghiệm này có cả khía cạnh hành vi, cảm xúc và những “điểm đau” trong quá trình tiếp cận chăm sóc [5]. Vì vậy, cảm giác mệt mỏi hoặc bực bội vì lịch điều trị dày đặc là điều dễ hiểu, không phải dấu hiệu bạn thiếu hợp tác điều trị.

Các trở ngại về chẩn đoán sớm, điều trị đúng hẹn và chi phí chăm sóc cũng có thể làm tăng áp lực cho người bệnh và gia đình [1]. Dù bối cảnh y tế khác nhau giữa các quốc gia, thông điệp chung là việc được tiếp cận thông tin rõ ràng, chăm sóc kịp thời và hỗ trợ thiết thực có ý nghĩa đối với trải nghiệm của người bệnh.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn?

Buồn và lo là phản ứng tự nhiên, nhưng không nên phải chịu đựng một mình khi những cảm xúc ấy kéo dài hoặc làm đảo lộn cuộc sống. Bạn nên chủ động nói với bác sĩ điều trị, điều dưỡng, nhân viên công tác xã hội, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần nếu có một hay nhiều dấu hiệu sau:

Cảm giác buồn chán, lo sợ hoặc căng thẳng kéo dài, khó tự xoa dịu.

Mất ngủ nhiều, ngủ quá nhiều, ăn uống thay đổi rõ rệt hoặc kiệt sức liên tục.

Không còn muốn gặp gỡ ai, không còn thấy ý nghĩa trong sinh hoạt thường ngày.

Khó tuân thủ điều trị vì quá hoảng sợ, chán nản hoặc không thể tập trung.

Thường xuyên thấy mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ muốn làm hại bản thân.

Nếu có ý nghĩ tự làm hại mình, ý nghĩ muốn chết, hoặc đã có kế hoạch cụ thể, cần báo ngay cho người thân ở cạnh và liên hệ cơ sở cấp cứu gần nhất. Đây là tình huống cần được giúp đỡ khẩn cấp, không nên cố gắng tự vượt qua một mình.

Trầm cảm và lo âu là những vấn đề được nghiên cứu ở người bệnh ung thư vú, trong đó chất lượng sống cũng là một nội dung đánh giá quan trọng [4]. Tuy nhiên, một bảng câu hỏi sàng lọc không thể thay thế cho cuộc trao đổi trực tiếp. Mỗi người có hoàn cảnh bệnh, tác dụng phụ điều trị, nền tảng gia đình và cách đối diện khác nhau.

Những việc thực tế có thể giúp bạn vững vàng hơn

Trước hết, hãy cho phép bản thân có cảm xúc. Bạn không cần phải luôn mạnh mẽ, luôn vui vẻ hay phải “suy nghĩ tích cực” mọi lúc. Có thể thử gọi tên cảm xúc bằng những câu đơn giản như: “Hôm nay tôi đang lo vì sắp tái khám” hoặc “Tôi buồn vì cơ thể thay đổi.” Việc gọi tên cảm xúc đôi khi giúp chúng bớt mơ hồ và dễ chia sẻ hơn.

Hãy chọn một vài người đáng tin để nói chuyện. Đó có thể là người thân, bạn bè, một người từng điều trị ung thư, nhân viên y tế hoặc chuyên gia tâm lý. Khi cần giúp đỡ, hãy nói cụ thể: nhờ đưa đi khám, nấu ăn vài ngày, trông con, nghe bạn tâm sự hoặc cùng ghi lại câu hỏi cho bác sĩ. Người thân thường muốn hỗ trợ nhưng không biết bạn cần gì.

Bạn cũng có thể chuẩn bị một cuốn sổ hoặc ghi chú điện thoại để lưu triệu chứng, lịch hẹn và thắc mắc. Việc hiểu mục tiêu của từng điều trị, tác dụng phụ có thể gặp và dấu hiệu nào cần báo bác sĩ giúp tăng cảm giác chủ động. Không cần tự tìm hiểu tất cả trong một lúc. Hãy xin bác sĩ giải thích theo từng bước, bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Các biện pháp thư giãn như thở chậm, thiền có hướng dẫn, yoga nhẹ nhàng, âm nhạc, viết nhật ký hoặc đi bộ nếu sức khỏe cho phép có thể hỗ trợ giảm căng thẳng. Một tổng quan về các phương pháp bổ sung trong ung thư cho thấy yoga, thiền và kỹ thuật thư giãn có thể mang lại lợi ích về sức bền tâm lý và giảm stress; một số phương pháp cũng được dùng để hỗ trợ lo âu, mất ngủ và mệt mỏi [3]. Tuy vậy, đây là biện pháp hỗ trợ, không thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay thuốc bác sĩ đã chỉ định.

Nếu muốn dùng thảo dược, thực phẩm bổ sung, châm cứu hoặc các liệu pháp khác, hãy trao đổi trước với bác sĩ ung bướu. Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc điều trị hoặc không phù hợp với tình trạng sức khỏe của bạn.

Nuôi dưỡng đời sống tinh thần theo cách của riêng bạn

Tinh thần không chỉ liên quan đến tôn giáo. Đó có thể là cảm giác có ý nghĩa, được kết nối và vẫn là chính mình ngoài vai trò “người bệnh ung thư”. Bạn có thể duy trì một hoạt động nhỏ đem lại niềm vui, như chăm cây, đọc sách, nấu món đơn giản, trò chuyện với con cháu, cầu nguyện, nghe pháp thoại hoặc gặp gỡ nhóm hỗ trợ.

Mục tiêu không nhất thiết là phải hết sợ. Với nhiều người, mục tiêu thực tế hơn là sống từng ngày với nỗi sợ ở mức có thể chịu đựng được, vẫn giữ được kết nối và tiếp tục những điều quan trọng với mình. Hành trình ung thư vú của mỗi người không giống nhau. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về tâm trạng, giấc ngủ và những khó khăn tinh thần của bạn để nhận được hỗ trợ phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Gap analysis of breast cancer care at tertiary facilities in Armenia. PMC
2. Impact of Daily Life Challenges on Emotional and Functional Well‐Being Among Community‐Dwelling Female Survivors of Breast and Gynecological Cancers in Japan. PMC
3. Evidence-Based Perspectives on Complementary and Alternative Medicine in Cancer Treatment: Current Advances and Clinical Relevance. PMC
4. Prevalence and Determinants of Depression, Anxiety, and Quality of Life in Patients With Breast Cancer in Saudi Arabia: A Focus on Adjuvant Pharmacotherapy. PMC
5. A patient journey map study on time toxicity among young and middle-aged patients with breast cancer. PMC