Người bệnh ung thư vú nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư vú thường không cần kiêng khem cực đoan hay theo một “chế độ chống ung thư” đặc biệt. Điều quan trọng hơn là ăn đủ năng lượng và chất dinh dưỡng, ưu tiên thực phẩm tươi ít chế biến, giữ cân nặng phù hợp và điều chỉnh bữa ăn theo từng giai đoạn điều trị, triệu chứng cũng như bệnh kèm theo.

Mục tiêu dinh dưỡng: duy trì sức, cơ bắp và khả năng điều trị

Điều trị ung thư vú như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị nội tiết hoặc các thuốc khác có thể gây mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác, khô miệng, táo bón hay tiêu chảy. Vì vậy, ăn uống không chỉ nhằm “bồi bổ” mà còn giúp người bệnh có đủ sức sinh hoạt, hồi phục và theo đuổi kế hoạch điều trị.

Tình trạng dinh dưỡng và thể trạng yếu có liên quan đến kết quả sức khỏe ở người bệnh ung thư vú lớn tuổi. Một nghiên cứu trên người bệnh được phẫu thuật ghi nhận chỉ số dinh dưỡng miễn dịch, tuổi, giai đoạn bệnh, mức độ suy yếu cơ thể và điều trị nội tiết là các yếu tố liên quan độc lập với thời gian sống còn [2]. Đây không có nghĩa một món ăn hay thực phẩm bổ sung có thể thay đổi tiên lượng, nhưng cho thấy việc phòng ngừa sụt cân, suy dinh dưỡng và mất cơ là rất đáng chú ý.

Mệt mỏi do ung thư vú cũng thường kéo dài, không tương xứng với mức hoạt động và không luôn cải thiện chỉ bằng nghỉ ngơi. Dinh dưỡng hỗ trợ là một trong các hướng can thiệp được xem xét bên cạnh vận động, hỗ trợ tâm lý và điều trị triệu chứng [3]. Nếu người bệnh ăn quá ít vì kiêng khem, mệt mỏi và yếu cơ có thể trở nên rõ hơn.

Nên ăn gì trong bữa ăn hằng ngày?

Không cần ăn “siêu thực phẩm”. Một khẩu phần đa dạng, dễ ăn và đủ chất thường hữu ích hơn việc chỉ tập trung vào một loại thực phẩm.

Ưu tiên rau, củ, quả và ngũ cốc nguyên hạt. Có thể dùng rau xanh, rau họ cải, cà rốt, bí đỏ, cà chua, các loại đậu, trái cây tươi, gạo lứt, yến mạch, khoai, bắp hoặc bánh mì nguyên cám tùy khả năng dung nạp. Nhóm thực phẩm này cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật. Nếu đang tiêu chảy, viêm ruột, đầy bụng nhiều hoặc vừa mổ, bác sĩ có thể khuyên tạm giảm thực phẩm quá nhiều chất xơ thô và chọn món mềm, nấu chín kỹ hơn.

Ăn đủ chất đạm để bảo vệ cơ bắp. Nguồn đạm phù hợp gồm cá, thịt gia cầm bỏ da, trứng, sữa hoặc sữa chua tiệt trùng, đậu phụ, đậu nành, các loại đậu, lạc và hạt. Khi chán ăn, nên chia thành nhiều bữa nhỏ, thêm đạm vào mỗi bữa thay vì cố ăn một bữa thật nhiều. Ví dụ có thể ăn cháo thịt cá hoặc trứng, súp có thịt và đậu, sữa chua, đậu phụ sốt mềm.

Chọn chất béo có lợi và chế biến nhẹ nhàng. Dầu thực vật, quả bơ, các loại hạt và cá là những lựa chọn phù hợp trong khẩu phần thông thường. Nên ưu tiên luộc, hấp, kho, áp chảo ít dầu, nấu canh hơn là chiên rán nhiều dầu hoặc nướng cháy.

Uống đủ nước theo tình trạng sức khỏe. Nước lọc, canh, súp, sữa tiệt trùng hoặc đồ uống phù hợp với bệnh nền có thể giúp phòng mất nước. Người có bệnh tim, bệnh thận hoặc đang được dặn hạn chế dịch cần hỏi bác sĩ về lượng uống phù hợp. Nếu nôn nhiều, tiêu chảy, sốt hoặc không uống được, cần liên hệ cơ sở điều trị thay vì tự cố gắng xử trí kéo dài tại nhà.

Có thể dùng đậu nành ở mức thực phẩm thông thường. Đậu phụ, sữa đậu nành không đường, đậu nành luộc là thực phẩm, khác với viên chiết xuất isoflavone hoặc chế phẩm cô đặc. Với ung thư vú nhạy cảm nội tiết tố, người bệnh vẫn nên hỏi bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên các sản phẩm bổ sung chứa hoạt chất cô đặc từ đậu nành.

Những thứ nên hạn chế hoặc không tự ý dùng

Điều đáng tránh nhất thường là các chế độ ăn khiến cơ thể thiếu chất, chứ không chỉ là một loại thức ăn riêng lẻ.

Hạn chế rượu bia. Đây là khuyến cáo sức khỏe chung quan trọng đối với người từng hoặc đang mắc ung thư vú. Nếu đang điều trị, rượu bia còn có thể làm nặng buồn nôn, ảnh hưởng giấc ngủ, gan hoặc tương tác với thuốc. Tốt nhất là trao đổi trực tiếp với bác sĩ về việc có cần tránh hoàn toàn trong thời gian dùng thuốc hay không.

Hạn chế thịt chế biến sẵn và đồ ăn siêu chế biến. Xúc xích, thịt nguội, thịt xông khói, mì gói, bánh kẹo ngọt, nước ngọt, thức ăn chiên rán thường chứa nhiều muối, đường hoặc chất béo không có lợi. Không nhất thiết phải cấm tuyệt đối nếu thỉnh thoảng ăn được, nhưng không nên để chúng thay thế bữa chính giàu dinh dưỡng.

Tránh thực phẩm sống, tái hoặc không bảo đảm vệ sinh khi sức đề kháng giảm. Trong thời gian hóa trị hoặc khi bác sĩ cho biết bạch cầu thấp, nên dùng thức ăn nấu chín kỹ, nước uống sạch, sữa đã tiệt trùng. Tránh trứng sống, tiết canh, hải sản tái sống, thực phẩm để lâu ở nhiệt độ phòng. Nhiễm khuẩn thực phẩm có thể nguy hiểm hơn khi cơ thể đang suy giảm miễn dịch.

Không tự dùng thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm “thải độc”. Một số liệu pháp bổ sung có thể hỗ trợ giảm đau, lo âu, mất ngủ hoặc buồn nôn, chẳng hạn châm cứu, yoga, thiền, thư giãn, khi được thực hiện phù hợp [1]. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa các loại thảo dược, thuốc lá cây, nấm, cao chiết hay nước ép đậm đặc đều an toàn hoặc có thể chữa ung thư. Chúng có thể tương tác với thuốc điều trị, ảnh hưởng gan thận, tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm trì hoãn điều trị chuẩn. Hãy mang nhãn sản phẩm hoặc ảnh chụp thành phần để hỏi bác sĩ và dược sĩ trước khi dùng.

Không nhịn ăn, chỉ uống nước ép hoặc ăn một nhóm thực phẩm. Các phương pháp này dễ làm thiếu đạm, thiếu năng lượng và mất cơ. Đặc biệt, người đang sụt cân, mệt nhiều, lớn tuổi hoặc có bệnh mạn tính càng không nên áp dụng khi chưa được chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.

Điều chỉnh theo triệu chứng và thể trạng riêng

Mỗi người bệnh có nhu cầu khác nhau. Người thừa cân có thể cần điều chỉnh khẩu phần để kiểm soát cân nặng, trong khi người sụt cân lại cần tăng năng lượng và đạm. Người có đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh thận, bệnh gan hoặc rối loạn mỡ máu cũng cần chế độ ăn riêng.

Nếu buồn nôn, hãy thử ăn ít một, chọn món khô mềm, nguội hoặc ít mùi, tránh món quá béo và quá cay. Nếu khô miệng hay loét miệng, ưu tiên cháo, súp, trứng hấp, cá mềm, sữa chua; tránh thực phẩm cứng, chua hoặc cay làm đau niêm mạc. Nếu táo bón, tăng nước và thực phẩm giàu chất xơ khi không có chống chỉ định, đồng thời vận động nhẹ theo khả năng. Nếu tiêu chảy, nên báo bác sĩ nếu kéo dài hoặc kèm dấu hiệu mất nước.

Suy yếu cơ thể, gồm mệt nhiều, giảm sức đi lại và sụt cân, đáng được nhận diện sớm. Nghiên cứu trên người sống sót sau ung thư vú cho thấy nhóm tiền suy yếu và suy yếu có nguy cơ tử vong cao hơn nhóm thể trạng vững [4]. Vì thế, đừng xem sụt cân hoặc ăn kém là chuyện phải “cố chịu”. Người bệnh nên báo sớm để được đánh giá dinh dưỡng, triệu chứng và hỗ trợ phù hợp.

Tóm lại, người bệnh ung thư vú nên ăn đa dạng, đủ đạm, nhiều thực phẩm tươi và chế biến an toàn; hạn chế rượu bia, thực phẩm chế biến sẵn, đồ sống tái và các sản phẩm bổ sung không rõ tác dụng. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng ung bướu để có thực đơn phù hợp với phác đồ, xét nghiệm, cân nặng và các triệu chứng của chính bạn.

Nguồn tham khảo

1. Evidence-Based Perspectives on Complementary and Alternative Medicine in Cancer Treatment: Current Advances and Clinical Relevance. PMC
2. The FINE Index: A Frailty‐ and Immunonutrition‐Based Nomogram for Survival in Geriatric Breast Cancer: A Retrospective Study. PMC
3. Breast cancer-related fatigue: Mechanisms, biomarkers, risk factors, and intervention strategies. PMC
4. Pre-frailty and frailty as independent predictors of mortality in U.S. breast cancer survivors: Evidence from the national health interview survey, 1997 to 2018. PMC