Các xét nghiệm chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến

Chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến thường không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ. Bác sĩ sẽ kết hợp triệu chứng, khám trực tràng, xét nghiệm máu PSA, chụp cộng hưởng từ và sinh thiết để xác định có ung thư hay không, đồng thời đánh giá mức độ bệnh.

Nhiều người không có triệu chứng rõ ở giai đoạn sớm. Ngược lại, các biểu hiện như tiểu khó, tiểu đêm, tia tiểu yếu hoặc tiểu gấp cũng thường do phì đại lành tính tiền liệt tuyến, không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư. Vì vậy, việc đánh giá cần được thực hiện có hệ thống và cá thể hóa theo tuổi, sức khỏe, tiền sử gia đình và kết quả xét nghiệm.

Khám ban đầu và xét nghiệm PSA

Bước đầu tiên thường là bác sĩ khai thác triệu chứng, bệnh sử và các yếu tố nguy cơ. Bác sĩ có thể hỏi về tình trạng tiểu tiện, đau xương, sụt cân không rõ nguyên nhân, máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch, tiền sử ung thư trong gia đình, đặc biệt là ung thư tiền liệt tuyến, vú, buồng trứng hoặc tụy.

Một nghiên cứu tại Sudan ghi nhận phần lớn người bệnh ung thư tiền liệt tuyến đến khám vì triệu chứng đường tiểu dưới, như rối loạn tiểu tiện. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng phản ánh thực tế rằng tại nơi nguồn lực y tế hạn chế, nhiều trường hợp được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn hơn [3]. Điều này nhấn mạnh vai trò của việc đi khám sớm khi có triệu chứng kéo dài hoặc yếu tố nguy cơ cao.

Xét nghiệm PSA trong máu

PSA là viết tắt của kháng nguyên đặc hiệu tiền liệt tuyến, một loại protein do tế bào tiền liệt tuyến tạo ra. Xét nghiệm PSA đo lượng chất này trong máu. Chỉ số PSA tăng có thể gợi ý ung thư tiền liệt tuyến, nhưng không thể tự nó khẳng định chẩn đoán.

Chỉ số PSA cũng có thể tăng trong nhiều tình huống không phải ung thư, chẳng hạn phì đại lành tính tiền liệt tuyến, viêm hoặc nhiễm trùng tiền liệt tuyến, bí tiểu, can thiệp đường tiết niệu gần đây, hoặc sau xuất tinh. Vì vậy, khi chỉ số PSA cao, bác sĩ thường xem xét toàn bộ bối cảnh thay vì kết luận ngay là ung thư.

Một số yếu tố bác sĩ có thể đánh giá thêm gồm:

1. Mức PSA thay đổi theo thời gian, tức xu hướng tăng hay ổn định qua các lần xét nghiệm.

2. Thể tích tiền liệt tuyến, vì tuyến lớn do phì đại lành tính cũng có thể làm chỉ số PSA tăng.

3. Tỷ lệ các dạng chỉ số PSA trong máu, trong một số trường hợp giúp ước tính nguy cơ chính xác hơn.

4. Tuổi, bệnh kèm theo và kỳ vọng sống của người bệnh.

Trong nghiên cứu so sánh người bệnh ung thư tiền liệt tuyến đã di căn nhạy cảm với hormone tại Nhật Bản và Đức, nồng độ PSA tại thời điểm chẩn đoán khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [2]. Điều này cho thấy chỉ số PSA chịu ảnh hưởng bởi thời điểm phát hiện bệnh, đặc điểm khối u và bối cảnh chăm sóc y tế. Do đó, không nên tự so sánh một con số chỉ số PSA với người khác để suy ra mức độ nguy hiểm của bản thân.

Khám trực tràng và chụp cộng hưởng từ

Thăm khám trực tràng bằng ngón tay

Khám trực tràng bằng ngón tay là thủ thuật bác sĩ đưa ngón tay có đeo găng, bôi trơn vào trực tràng để sờ mặt sau tuyến tiền liệt. Mục tiêu là tìm vùng cứng, không đều, có nhân hoặc mất rãnh giữa của tuyến.

Thủ thuật này diễn ra nhanh và có thể gây khó chịu hoặc ngượng ngùng, nhưng thường không gây đau đáng kể. Điều quan trọng là kết quả khám trực tràng bình thường không loại trừ hoàn toàn ung thư, vì một số tổn thương nằm ở vị trí không thể sờ thấy. Ngược lại, bất thường khi sờ khám cũng chưa chắc là ung thư.

Khi chỉ số PSA tăng hoặc khám trực tràng nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định bước đánh giá tiếp theo.

Chụp cộng hưởng từ tiền liệt tuyến

Cộng hưởng từ (MRI) giúp tạo hình ảnh chi tiết của tiền liệt tuyến và các mô xung quanh. Đây là xét nghiệm không dùng tia X. Chụp cộng hưởng từ có thể giúp phát hiện vùng nghi ngờ ung thư, ước lượng vị trí và mức độ lan rộng tại chỗ, từ đó hỗ trợ quyết định có cần sinh thiết hay không và nên lấy mẫu ở đâu.

Chụp cộng hưởng từ đặc biệt hữu ích khi chỉ số PSA bất thường nhưng chưa rõ nguyên nhân, hoặc khi người bệnh đã sinh thiết trước đó mà chưa phát hiện ung thư nhưng nguy cơ vẫn còn. Nếu chụp cộng hưởng từ thấy tổn thương đáng ngờ, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết nhắm trúng vùng này.

Vai trò ngày càng tăng của hình ảnh học và phân tầng nguy cơ được phản ánh trong các nghiên cứu hiện nay về ung thư tiền liệt tuyến. Một hạ tầng nghiên cứu tại Hà Lan đang thu thập đồng thời dữ liệu lâm sàng, hình ảnh, mẫu máu, thông tin phân tử và chất lượng sống để cải thiện việc đánh giá nguy cơ cũng như phát triển các dấu ấn sinh học trong tương lai [1]. Điều này cho thấy chẩn đoán hiện đại đang hướng tới cách tiếp cận chính xác hơn cho từng người bệnh, thay vì chỉ dựa vào một chỉ số xét nghiệm.

Sinh thiết: bước xác định có ung thư hay không

Sinh thiết tiền liệt tuyến là xét nghiệm có vai trò quyết định để xác nhận ung thư. Bác sĩ dùng kim lấy nhiều mẫu mô nhỏ từ tuyến tiền liệt, sau đó gửi phòng xét nghiệm giải phẫu bệnh để soi dưới kính hiển vi.

Sinh thiết có thể được thực hiện qua trực tràng hoặc qua vùng da giữa bìu và hậu môn. Hiện nay, cách tiếp cận qua da vùng đáy chậu được sử dụng tại nhiều cơ sở vì có thể giảm nguy cơ đưa vi khuẩn từ trực tràng vào tuyến tiền liệt. Phương pháp cụ thể tùy thuộc trang thiết bị, kinh nghiệm của cơ sở và đặc điểm từng người bệnh.

Trước sinh thiết, người bệnh cần thông báo đầy đủ về thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, tiền sử dị ứng thuốc, bệnh tim mạch, đái tháo đường, nhiễm trùng tiết niệu và các lần thủ thuật trước đây. Bác sĩ có thể hướng dẫn xét nghiệm nước tiểu, dùng thuốc phòng nhiễm khuẩn hoặc điều chỉnh thuốc theo tình trạng cá nhân.

Sau sinh thiết, có thể gặp tiểu ra máu nhẹ, có máu trong tinh dịch, khó chịu vùng đáy chậu hoặc tiểu buốt trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, nếu sốt, rét run, đau tăng, bí tiểu, chảy máu nhiều hoặc mệt lả, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế vì đây có thể là dấu hiệu biến chứng cần xử trí sớm.

Kết quả giải phẫu bệnh và xét nghiệm đánh giá giai đoạn

Bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ cho biết có tế bào ung thư hay không, số mẫu có ung thư, mức độ chiếm chỗ trong mẫu và mức độ ác tính của tế bào. Mức độ ác tính thường được mô tả bằng điểm Gleason hoặc nhóm phân loại độ mô học. Nói đơn giản, tế bào càng khác biệt nhiều so với tế bào tiền liệt tuyến bình thường thì ung thư có thể có xu hướng phát triển hoặc lan rộng mạnh hơn.

Nếu xác định ung thư, người bệnh có thể cần thêm xét nghiệm để đánh giá giai đoạn. Tùy nguy cơ, bác sĩ có thể chỉ định chụp cắt lớp vi tính, xạ hình xương, chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng chậu hoặc các kỹ thuật hình ảnh chuyên sâu khác. Mục tiêu là xác định ung thư còn khu trú trong tiền liệt tuyến hay đã lan đến hạch, xương hoặc cơ quan khác.

Việc đánh giá đúng giai đoạn rất quan trọng vì lựa chọn điều trị khác nhau rõ rệt giữa bệnh khu trú và bệnh di căn. Các nghiên cứu về ung thư tiền liệt tuyến di căn cũng cho thấy đặc điểm bệnh lúc chẩn đoán, gồm chỉ số PSA, thể tích khối u và tình trạng di căn cơ quan, có thể khác nhau giữa các nhóm người bệnh [2].

Lời khuyên thực tế khi đi kiểm tra

Nếu bạn có triệu chứng tiểu tiện kéo dài, đau xương không giải thích được, sụt cân, hoặc có người thân mắc ung thư tiền liệt tuyến, hãy chủ động đi khám chuyên khoa tiết niệu hoặc ung bướu. Đây là thông tin chung; thời điểm xét nghiệm PSA phù hợp cần được bác sĩ tư vấn dựa trên tuổi, sức khỏe tổng thể và nguy cơ cá nhân.

Không nên hoảng sợ khi chỉ số PSA tăng, cũng không nên yên tâm tuyệt đối chỉ vì không có triệu chứng. Chỉ số PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn có ung thư, trong khi ung thư giai đoạn sớm đôi khi không gây biểu hiện rõ. Việc lặp lại chỉ số PSA, điều trị tình trạng viêm nếu có, chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc sinh thiết sẽ tùy thuộc vào đánh giá chuyên môn.

Mỗi trường hợp là khác nhau. Hãy mang theo các kết quả chỉ số PSA cũ, danh sách thuốc đang dùng và thông tin tiền sử gia đình khi đi khám, đồng thời trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để lựa chọn xét nghiệm phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. PROspective Prostate Cancer Infrastructure: study protocol for the ProPCI ‘trials within cohorts’ study. PMC
2. Cancer‐Control Outcomes of Japanese Vs. German Metastatic Hormone‐Sensitive Prostate Cancer Patients: A Real‐World Cross‐Country Comparison of Patients Undergoing Combination Therapies. PMC
3. Assessing the Level of Prostate Cancer Care in a Low‐Resource Setting: Disease Pattern, Current Situation of Care, and the Need for Reform—A Retrospective Observational Study From East Oncology Centre, Sudan. PMC