Chăm sóc người bệnh ung thư phổi tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư phổi tại nhà cần tập trung đồng thời vào triệu chứng hô hấp, tác dụng phụ điều trị, dinh dưỡng, vận động phù hợp và sức khỏe tinh thần. Mục tiêu không chỉ là giúp người bệnh dễ chịu hơn mà còn hỗ trợ họ duy trì khả năng sinh hoạt, theo đúng kế hoạch điều trị và được xử trí kịp thời khi có dấu hiệu nguy hiểm.

Theo dõi triệu chứng hằng ngày và nhận biết tình huống cần cấp cứu

Ung thư phổi và các phương pháp điều trị như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị nhắm trúng đích hoặc miễn dịch có thể gây nhiều triệu chứng kéo dài. Người bệnh có thể mệt nhiều, ho, đau ngực, khó thở, chán ăn, sụt cân, mất ngủ hoặc lo âu. Những khó khăn này có thể xuất hiện ở bất cứ giai đoạn nào, kể cả khi đã hoàn tất điều trị hoặc đang điều trị dài hạn [1].

Gia đình nên ghi lại ngắn gọn mỗi ngày các thông tin như mức độ khó thở, số lần ho, đờm có thay đổi không, mức đau, nhiệt độ cơ thể, khả năng ăn uống, giấc ngủ, đi lại và thuốc đã dùng. Cuốn sổ này giúp bác sĩ đánh giá diễn biến bệnh và tác dụng phụ chính xác hơn trong các lần tái khám.

Cần liên hệ ngay với cơ sở điều trị hoặc đưa người bệnh đi cấp cứu nếu có một trong các biểu hiện sau:

1. Khó thở tăng nhanh, thở gấp khi nghỉ, tím môi hoặc đầu ngón tay, không thể nói trọn câu vì hụt hơi.

2. Đau ngực mới xuất hiện, đau dữ dội, cảm giác bóp nghẹt ngực, ngất hoặc lơ mơ.

3. Ho ra máu nhiều hơn bình thường, sốt, rét run, đờm đặc đổi màu kèm khó thở.

4. Lú lẫn, buồn ngủ bất thường, yếu liệt tay chân, méo miệng, co giật, đau đầu dữ dội hoặc nôn nhiều. Đây có thể là dấu hiệu thần kinh cần được đánh giá khẩn trương.

5. Không ăn uống được, nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, tiểu rất ít, mệt lả hoặc có dấu hiệu mất nước.

Không tự cho người bệnh dùng kháng sinh, thuốc giảm ho, thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc tăng liều thuốc giảm đau mà chưa hỏi bác sĩ. Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc điều trị ung thư hoặc làm che lấp triệu chứng quan trọng.

Hỗ trợ hô hấp, giảm mệt và sinh hoạt an toàn

Khó thở thường gây sợ hãi cho cả người bệnh lẫn gia đình. Khi người bệnh thấy hụt hơi, hãy giúp họ ngồi tựa lưng, hơi cúi người về phía trước, thả lỏng vai và mặc quần áo rộng. Giữ phòng thông thoáng, tránh khói thuốc, mùi nước hoa đậm, khói nhang, bụi và khói bếp. Có thể dùng quạt nhẹ hướng vào mặt nếu người bệnh cảm thấy dễ chịu, nhưng không để gió lạnh thổi mạnh liên tục.

Chia nhỏ các hoạt động trong ngày là cách thực tế để tiết kiệm sức. Ví dụ, người bệnh có thể tắm ngồi, nghỉ giữa các bước mặc quần áo, chuẩn bị đồ dùng trong tầm tay và tránh leo cầu thang nhiều lần. Người chăm sóc nên khuyến khích người bệnh tự làm phần việc họ còn làm được, thay vì làm thay hoàn toàn. Điều này giúp duy trì sự độc lập và lòng tự tin.

Mệt mỏi do ung thư không phải lúc nào cũng giảm chỉ bằng ngủ nhiều. Người bệnh nên có giờ ngủ và thức tương đối đều, nghỉ ngắn trong ngày nhưng không nằm liên tục quá lâu nếu không có chỉ định. Hãy trao đổi với bác sĩ nếu mệt tăng rõ, vì thiếu máu, nhiễm trùng, đau không kiểm soát, rối loạn giấc ngủ, suy dinh dưỡng hoặc tác dụng phụ thuốc đều có thể góp phần gây mệt.

Vận động nhẹ nhàng, được điều chỉnh theo sức khỏe, thường có ích cho chức năng thể lực và khả năng sinh hoạt. Một tổng quan về các chương trình kết hợp tập aerobic, tức vận động làm tăng nhịp tim như đi bộ, với bài tập tăng sức cơ cho thấy lĩnh vực này có tiềm năng hỗ trợ người sống cùng ung thư phổi, dù bằng chứng còn khác nhau giữa các nghiên cứu [4]. Vì vậy, không nên áp dụng một bài tập giống nhau cho mọi người.

Thông tin chung an toàn là bắt đầu bằng các hoạt động rất nhẹ như đi vài bước trong nhà, tập cử động tay chân khi ngồi hoặc tập thở theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Dừng tập nếu đau ngực, chóng mặt, khó thở tăng, tim đập bất thường hoặc kiệt sức. Người vừa phẫu thuật, đang xạ trị ngực, có tổn thương xương, di căn não hoặc nguy cơ té ngã cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng trước khi tập.

Ăn uống, dùng thuốc và chăm sóc tác dụng phụ

Người bệnh ung thư phổi có thể ăn kém do mệt, thay đổi vị giác, buồn nôn, đau miệng, khó nuốt hoặc tâm trạng buồn bã. Chăm sóc dinh dưỡng tại nhà nên hướng đến việc duy trì sức lực, không ép người bệnh phải ăn thật nhiều trong một bữa. Có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên món mềm, dễ nuốt, giàu năng lượng và giàu đạm theo khả năng dung nạp, chẳng hạn cháo có thịt cá trứng, sữa hoặc các món từ đậu.

Nếu người bệnh khó thở khi ăn, nên nghỉ trước bữa ăn, ngồi thẳng, ăn chậm và dùng lượng nhỏ. Nếu đau miệng, tránh thức ăn quá nóng, quá cay, quá chua hoặc quá cứng. Nếu buồn nôn, nên tránh mùi thức ăn nồng, ăn từng ít một và dùng thuốc chống nôn đúng đơn. Đây là hướng dẫn chung, còn chế độ cụ thể cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh theo tình trạng cân nặng, bệnh kèm theo và phác đồ điều trị.

Thuốc cần được sắp xếp rõ ràng theo giờ, tên thuốc và mục đích dùng. Gia đình có thể dùng hộp chia thuốc hoặc bảng theo dõi để hạn chế quên liều và dùng trùng liều. Đặc biệt, thuốc giảm đau cần dùng đúng lịch mà bác sĩ kê, không đợi đến khi đau quá nặng mới uống. Hãy báo bác sĩ nếu thuốc không giảm đau, gây táo bón nặng, buồn ngủ quá mức, lú lẫn hoặc buồn nôn nhiều.

Người bệnh đang điều trị miễn dịch cần lưu ý bất kỳ triệu chứng mới nào như tiêu chảy, phát ban, vàng da, ho hoặc khó thở tăng, vì đôi khi thuốc có thể gây phản ứng viêm ở các cơ quan. Người đã xạ trị vùng ngực cũng cần báo sớm khi ho khan, sốt hoặc khó thở tăng. Tổn thương phổi liên quan xạ trị có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống [2].

Chăm sóc tinh thần, gia đình và phối hợp với nhân viên y tế

Ung thư phổi ảnh hưởng không chỉ người bệnh mà còn cả người thân chăm sóc, từ cảm xúc đến tài chính và sinh hoạt gia đình [1]. Lo âu, buồn bã, sợ bệnh tiến triển hoặc cảm giác trở thành gánh nặng là những phản ứng thường gặp. Điều quan trọng là lắng nghe người bệnh, không gạt đi nỗi sợ của họ bằng những lời trấn an quá mức.

Gia đình có thể hỏi những câu đơn giản như “Hôm nay điều gì làm bác khó chịu nhất?” hoặc “Bác muốn chúng tôi giúp phần nào?”. Cho người bệnh được tham gia quyết định về ăn uống, lịch sinh hoạt và kế hoạch điều trị giúp họ giữ được cảm giác kiểm soát. Nghiên cứu ở người có di căn não sau ung thư phổi không tế bào nhỏ cho thấy khả năng thích ứng tâm lý tốt hơn có liên quan với chất lượng cuộc sống và chức năng tốt hơn [3]. Điều này không có nghĩa người bệnh phải luôn lạc quan, mà nhấn mạnh giá trị của hỗ trợ tâm lý phù hợp.

Nếu người bệnh buồn chán kéo dài, mất hứng thú, hoảng sợ nhiều, không ngủ được, từ chối ăn uống hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, gia đình nên báo sớm cho bác sĩ. Có thể cần hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần, điều dưỡng ung bướu hoặc chăm sóc giảm nhẹ. Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa với từ bỏ điều trị. Đây là phương pháp giúp kiểm soát triệu chứng, giảm đau và cải thiện chất lượng sống song song với điều trị ung thư.

Cuối cùng, mỗi người bệnh ung thư phổi có loại bệnh, giai đoạn bệnh, phác đồ và sức khỏe nền khác nhau. Gia đình nên mang sổ theo dõi triệu chứng đến mỗi lần tái khám và trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để nhận kế hoạch chăm sóc tại nhà phù hợp, đặc biệt khi có bất kỳ thay đổi mới nào.

Nguồn tham khảo

1. Lung Cancer Survivorship: Challenges and Care Needs. PMC
2. Nintedanib in the prevention of radiation-induced lung injury in patients with unresectable stage II-III NSCLC: A protocol for a randomized, multicenter, control group study. PMC
3. Association between psychological resilience and global health status/quality of life in patients with brain metastases after resection of primary non-small cell lung cancer. PMC
4. The effectiveness of concurrent training in lung cancer survivors: a systematic review. PMC