Tầm soát và phát hiện sớm ung thư bàng quang như thế nào?

Hiện chưa có xét nghiệm tầm soát ung thư bàng quang thường quy cho tất cả mọi người khỏe mạnh. Phát hiện sớm chủ yếu dựa vào việc nhận biết triệu chứng, nhất là tiểu ra máu, đánh giá người có nguy cơ cao và thực hiện đúng các xét nghiệm chuyên khoa tiết niệu khi bác sĩ chỉ định.

Ung thư bàng quang có thể tái phát nên người đã từng mắc bệnh thường cần theo dõi lâu dài. Nội soi bàng quang, xét nghiệm tế bào học nước tiểu và chẩn đoán hình ảnh hiện vẫn là những công cụ quan trọng trong phát hiện và giám sát bệnh [1], [2].

Khi nào cần nghĩ đến ung thư bàng quang?

Dấu hiệu cần lưu ý nhất là tiểu ra máu, nghĩa là nước tiểu có màu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm. Có trường hợp máu trong nước tiểu chỉ phát hiện qua xét nghiệm, mắt thường không nhìn thấy. Tiểu ra máu không đồng nghĩa chắc chắn bị ung thư, vì cũng có thể do nhiễm trùng tiểu, sỏi đường tiết niệu, phì đại tuyến tiền liệt, bệnh thận hoặc một số nguyên nhân khác. Tuy vậy, đây là dấu hiệu không nên tự bỏ qua hay tự điều trị kéo dài.

Một số biểu hiện khác có thể gặp gồm tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác buồn tiểu gấp, đau khi tiểu hoặc đau vùng hạ vị. Những triệu chứng này khá giống viêm đường tiết niệu, do đó dễ bị nhầm lẫn. Nếu triệu chứng tái diễn, không rõ nguyên nhân, không cải thiện sau điều trị phù hợp, hoặc kèm tiểu ra máu, người bệnh nên khám chuyên khoa tiết niệu.

Ở giai đoạn muộn hơn, người bệnh có thể đau vùng hông lưng, sụt cân, mệt nhiều hoặc đau xương. Tuy nhiên, mục tiêu của phát hiện sớm là đi khám từ khi chỉ mới có dấu hiệu bất thường ở nước tiểu, thay vì chờ đến khi có các triệu chứng toàn thân.

Người có nguy cơ cao hơn thường bao gồm người hút thuốc lá, người từng tiếp xúc kéo dài với một số hóa chất nghề nghiệp, người có viêm hoặc kích thích bàng quang kéo dài, hay người từng điều trị ung thư bàng quang. Đây là thông tin sức khỏe chung. Nguy cơ của mỗi người còn tùy tuổi, giới, nghề nghiệp, bệnh sử và mức độ phơi nhiễm, nên bác sĩ sẽ quyết định có cần kiểm tra chuyên sâu hay không.

Tầm soát khác với khám khi có triệu chứng

“Tầm soát” là kiểm tra tìm bệnh ở người chưa có triệu chứng. Với ung thư bàng quang, các tài liệu hiện có nhấn mạnh vai trò của nội soi, xét nghiệm nước tiểu và hình ảnh học trong chẩn đoán, theo dõi, nhưng các phương pháp này cũng có hạn chế về tính xâm lấn, độ nhạy ở một số loại tổn thương, sự khác nhau trong cách đọc kết quả và chi phí tích lũy khi theo dõi lâu dài [2].

Vì vậy, không phải ai cũng nên tự làm xét nghiệm nước tiểu tìm dấu ấn ung thư hoặc nội soi bàng quang định kỳ. Một xét nghiệm bất thường không luôn có nghĩa là ung thư, trong khi kết quả âm tính cũng không phải lúc nào loại trừ hoàn toàn bệnh. Viêm, sỏi, chảy máu đường tiểu do nguyên nhân lành tính và các bệnh lý tiết niệu khác có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của một số xét nghiệm dấu ấn sinh học [2].

Trong thực hành, bác sĩ thường đánh giá theo từng tình huống. Người có tiểu ra máu, có triệu chứng tiết niệu dai dẳng, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao có thể được chỉ định xét nghiệm phù hợp. Cách tiếp cận này giúp tránh bỏ sót bệnh nhưng cũng hạn chế các thủ thuật không cần thiết.

Với người đã điều trị ung thư bàng quang, khái niệm quan trọng hơn là giám sát tái phát. Ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ có tính chất mạn tính và hay tái phát, vì thế người bệnh có thể cần điều trị tại bàng quang lặp lại và theo dõi lâu dài [1]. Lịch tái khám phải dựa trên kết quả giải phẫu bệnh, mức nguy cơ tái phát, loại điều trị đã nhận và đánh giá của bác sĩ điều trị.

Các phương pháp giúp phát hiện sớm

Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu thường là bước đầu khi có nghi ngờ tiểu máu. Xét nghiệm có thể phát hiện hồng cầu trong nước tiểu, kể cả khi không thấy máu bằng mắt. Bác sĩ cũng có thể chỉ định cấy nước tiểu nếu cần phân biệt với nhiễm trùng.

Tế bào học nước tiểu là xét nghiệm tìm tế bào bất thường hoặc tế bào ung thư bong ra trong nước tiểu. Đây vẫn là một tiêu chuẩn đang được sử dụng cùng với nội soi và chẩn đoán hình ảnh [2]. Tuy nhiên, xét nghiệm này có thể chưa nhạy với một số tổn thương độ thấp, nghĩa là ung thư phát triển chậm và tế bào nhìn ít bất thường hơn.

Nội soi bàng quang là phương pháp đưa một ống nhỏ có camera qua niệu đạo để quan sát trực tiếp bên trong bàng quang. Đây là công cụ rất quan trọng vì có thể phát hiện tổn thương, lấy mẫu mô khi cần và hỗ trợ xác định vị trí bất thường. Điểm hạn chế là thủ thuật có tính xâm lấn, có thể gây khó chịu và cần được thực hiện tại cơ sở y tế có chuyên môn [2].

Chẩn đoán hình ảnh có thể được dùng để đánh giá thận, niệu quản và bàng quang, đặc biệt khi có tiểu máu hoặc nghi ngờ bệnh lan rộng. Loại hình ảnh phù hợp sẽ do bác sĩ lựa chọn dựa trên triệu chứng, chức năng thận, tiền sử dị ứng thuốc cản quang và các yếu tố cá nhân khác.

Nếu nội soi phát hiện vùng nghi ngờ, bác sĩ có thể lấy mô để làm giải phẫu bệnh. Đây là bước quan trọng để xác định có phải ung thư hay không, loại tế bào, mức độ ác tính và mức độ xâm lấn. Không nên kết luận bệnh chỉ dựa trên một triệu chứng hoặc một xét nghiệm đơn lẻ.

Vai trò hiện tại của dấu ấn sinh học và xét nghiệm máu

Nhiều xét nghiệm dấu ấn sinh học trong nước tiểu đang được nghiên cứu nhằm hỗ trợ phát hiện sớm và theo dõi ung thư bàng quang. Các hướng nghiên cứu gồm DNA, RNA, protein, các chất mang trong túi ngoại bào và những “dấu vân tay” chuyển hóa của khối u [2]. Mục tiêu là tìm xét nghiệm ít xâm lấn hơn, thuận tiện hơn và có thể bổ sung cho nội soi.

Tuy nhiên, các dấu ấn này chưa thay thế hoàn toàn những phương pháp tiêu chuẩn. Rào cản gồm thiếu nghiên cứu xác nhận quy mô lớn ở nhiều trung tâm, khác biệt trong cách lấy và xử lý mẫu, ngưỡng kết quả chưa thống nhất, cũng như sự đánh đổi giữa khả năng phát hiện bệnh và nguy cơ cho kết quả dương tính giả [2]. Do đó, người bệnh không nên tự mua xét nghiệm “dấu ấn ung thư” rồi tự diễn giải kết quả.

Xét nghiệm DNA khối u lưu hành trong máu (ctDNA) đang là hướng đầy hứa hẹn trong ung thư bàng quang xâm lấn cơ. Đây là lượng vật liệu di truyền từ khối u có thể phát hiện trong máu, được nghiên cứu để theo dõi bệnh còn sót lại sau điều trị, dự báo tái phát và hỗ trợ lựa chọn điều trị [3]. Dù vậy, đây chủ yếu là lĩnh vực đang phát triển và không phải xét nghiệm tầm soát chuẩn cho người khỏe mạnh.

Người bệnh nên làm gì trong thực tế?

Nếu thấy nước tiểu có máu, kể cả chỉ một lần, nên đi khám sớm thay vì chờ tự hết. Khi khám, hãy cho bác sĩ biết tình trạng hút thuốc, nghề nghiệp, tiền sử tiếp xúc hóa chất, các lần nhiễm trùng tiểu, sỏi tiết niệu, thuốc đang dùng và tiền sử ung thư của bản thân.

Không nên quy mọi triệu chứng tiểu buốt hoặc tiểu rắt cho viêm đường tiểu, đặc biệt khi triệu chứng lặp lại hoặc có tiểu máu. Đồng thời, không nên trì hoãn khám chỉ vì máu trong nước tiểu đã biến mất, vì tình trạng chảy máu có thể xuất hiện từng đợt.

Bỏ thuốc lá, tránh tiếp xúc hóa chất không bảo hộ và đi khám đúng hẹn là các biện pháp chung có lợi cho sức khỏe tiết niệu. Với người đã mắc ung thư bàng quang, tuân thủ lịch nội soi và xét nghiệm theo kế hoạch đặc biệt quan trọng do nguy cơ tái phát có thể kéo dài [1], [4]. Mỗi trường hợp là khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ tiết niệu hoặc bác sĩ điều trị để có kế hoạch tầm soát, chẩn đoán và theo dõi phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Patient-Reported Outcome Instruments in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer (NMIBC): A Systematic Review. PMC
2. Bladder Cancer Biomarkers: Recent Advances in Early Detection, Treatment Prediction, and Prognosis. PMC
3. Circulating Tumor DNA in Bladder Cancer: Current Clinical Evidence and Emerging Multi-Omics Perspectives—A Narrative Review. PMC
4. Predictive and prognostic biomarkers of Bacillus Calmette‐Guérin therapy failure in bladder cancer patients: A systematic review. PMC