Liệu pháp miễn dịch trong ung thư máu (bạch cầu): những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân đang điều trị ung thư máu, có thể bạn đã nghe bác sĩ nhắc tới "liệu pháp miễn dịch". Đây là nhóm phương pháp giúp hệ miễn dịch của chính cơ thể nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Trong những năm gần đây, cách tiếp cận này đã làm thay đổi đáng kể việc điều trị một số loại bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu lympho cấp dòng B ở người lớn (B-ALL) [1][6]. Bài viết này giải thích các phương pháp chính, lợi ích có thể có và những thách thức còn tồn tại, bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Liệu pháp miễn dịch là gì trong điều trị bạch cầu

Thay vì chỉ dùng hóa chất để tiêu diệt tế bào, liệu pháp miễn dịch tìm cách "hướng dẫn" hoặc tăng cường tế bào miễn dịch của cơ thể để chúng tự nhận ra tế bào ung thư. Điểm mạnh của nhiều phương pháp mới là chúng có thể nhận diện tế bào bạch cầu qua các dấu ấn đặc trưng trên bề mặt, thay vì phụ thuộc vào các con đường tín hiệu thông thường [9]. Một số phương pháp hiện được nghiên cứu và ứng dụng gồm:

• Kháng thể lưỡng đặc hiệu gắn tế bào T (bispecific T-cell engager), ví dụ blinatumomab, hoạt động như "cầu nối" kéo tế bào miễn dịch tới gần tế bào ung thư [1][6].
• Liên hợp kháng thể và thuốc (antibody-drug conjugate), ví dụ inotuzumab ozogamicin nhắm vào dấu ấn CD22, đưa thuốc trực tiếp tới tế bào ung thư [2][6].
• Liệu pháp tế bào CAR-T, trong đó tế bào T của người bệnh được điều chỉnh để nhận diện dấu ấn CD19 (trong B-ALL) hoặc CD33 (trong bạch cầu tủy cấp, AML) [4][6].
• Kháng thể lưỡng đặc hiệu trong AML, thiết kế để kết nối tế bào ung thư với tế bào T hoặc tế bào NK của cơ thể [9].

Những lợi ích có thể mang lại

Với B-ALL, các nghiên cứu cho thấy việc đưa liệu pháp miễn dịch vào sớm trong quá trình điều trị có thể cải thiện chất lượng đáp ứng và tăng tỷ lệ đạt "âm tính với bệnh tồn dư tối thiểu" (measurable residual disease negativity), tức là còn rất ít hoặc không còn phát hiện được tế bào ung thư sót lại, kể cả ở nhóm người bệnh có nguy cơ cao [1]. Kết quả điều trị của nhóm B-ALL có nhiễm sắc thể Philadelphia (Ph dương tính) đã cải thiện rõ, đặc biệt với các phác đồ dựa trên ponatinib và blinatumomab [1].

Với những phân nhóm khó điều trị như B-ALL có sắp xếp lại gen KMT2A, các liệu pháp dựa trên kháng thể và tế bào đang mở ra thêm lựa chọn bên cạnh hóa trị và ghép tế bào gốc [6].

Những thách thức và tình huống cần lưu ý

Dù có nhiều tiến bộ, tái phát vẫn là một thách thức lớn, và một số phân nhóm phân tử vẫn có tiên lượng khó khăn hơn [1][6]. Có vài lý do khiến ung thư có thể "lách" khỏi liệu pháp miễn dịch:

• Mất dấu ấn đích: tế bào ung thư có thể không còn biểu hiện dấu ấn mà thuốc nhắm tới, khiến điều trị kém hiệu quả [6].
• Chuyển dòng tế bào (lineage switch): trong một số trường hợp hiếm, bệnh có thể chuyển từ dạng dòng lympho (B-ALL) sang dạng dòng tủy (AML), thường liên quan tiên lượng xấu hơn. Điều này đã được ghi nhận sau điều trị bằng inotuzumab ozogamicin, và có thể do một nhóm nhỏ tế bào khác biệt về mặt di truyền phát triển mạnh lên, chứ không hẳn tế bào ban đầu tự biến đổi [2].

Ở người bệnh AML tái phát sau ghép tế bào gốc từ người hiến, tình hình cũng phức tạp. Tái phát trong bối cảnh này phản ánh việc tế bào ung thư đã sống sót qua hệ miễn dịch được ghép vào, thông qua các cơ chế trốn tránh miễn dịch khác nhau [4]. Đây là lý do các nhà nghiên cứu đang tìm cách "tái định hướng" phản ứng miễn dịch ghép chống lại bạch cầu, thay vì chỉ dùng thêm hóa chất không chọn lọc [4].

Các hướng nghiên cứu đang được khám phá

Khoa học vẫn đang tìm cách làm cho liệu pháp miễn dịch hiệu quả và bền vững hơn:

• Vai trò của ty thể (mitochondria) trong tế bào: sức khỏe của ty thể có thể ảnh hưởng đến khả năng bám trụ và hoạt động của tế bào miễn dịch, cũng như khả năng đề kháng điều trị của tế bào ung thư. Việc hiểu rõ điều này có thể giúp cải thiện độ bền của đáp ứng với liệu pháp miễn dịch [3].
• Hiện tượng "lão hóa do điều trị" (therapy-induced senescence): một số nghiên cứu cho thấy hóa trị có thể khiến tế bào AML bộc lộ nhiều dấu ấn hơn, giúp hệ miễn dịch nhận diện chúng dễ hơn [5].
• Chỉnh sửa epitope (epitope engineering): kỹ thuật đang được nghiên cứu nhằm bảo vệ tế bào gốc khỏe mạnh khỏi tác dụng phụ của liệu pháp, giúp mở rộng "cửa sổ an toàn" của điều trị [8].

Những hướng này phần lớn vẫn ở giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc đang được chuyển dịch sang lâm sàng, nên chưa phải lựa chọn thường quy [3][5][8].

Vấn đề nhiễm trùng cần theo dõi

Người bệnh ung thư máu, nhất là khi điều trị mạnh hoặc ghép tế bào gốc, có nguy cơ nhiễm nấm xâm lấn cao hơn [7]. Với các liệu pháp mới như CAR-T nhắm CD19 hoặc một số thuốc đích như venetoclax, việc dùng thuốc kháng nấm cần được cân nhắc kỹ vì có thể xảy ra tương tác thuốc, đôi khi phải điều chỉnh liều [7]. Đây là lý do đội ngũ điều trị thường theo dõi sát và cá thể hóa việc phòng ngừa nhiễm trùng.

Trao đổi với bác sĩ của bạn

Liệu pháp miễn dịch đang mở ra nhiều lựa chọn mới cho người bệnh bạch cầu, nhưng mỗi phương pháp phù hợp với từng loại bệnh, từng phân nhóm và từng giai đoạn khác nhau. Cách tốt nhất để hiểu điều gì phù hợp với hoàn cảnh riêng của bạn là trao đổi thẳng thắn với bác sĩ huyết học hoặc ung bướu. Bạn có thể hỏi về lợi ích và rủi ro có thể có, các tác dụng phụ cần theo dõi, nguy cơ tái phát, cũng như việc phòng ngừa nhiễm trùng trong quá trình điều trị. Những thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế cho tư vấn y khoa dành riêng cho bạn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, bệnh bạch cầu là một gánh nặng đáng lưu ý. Theo GLOBOCAN 2024, có 3.754 ca mắc mới, chiếm 2,1% tổng số ca ung thư và xếp thứ 10 trong các loại ung thư. Bệnh gây 2.470 ca tử vong, xếp thứ 9. Khoảng 11.057 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Các số liệu này được thống kê riêng cho bệnh bạch cầu, không gộp với u lympho hay đa u tủy.

Với người bệnh và gia đình đang tìm hiểu liệu pháp miễn dịch, điều quan trọng là không tự quyết định dựa trên thông tin chung trên mạng. Việc có phù hợp với liệu pháp này hay không còn tùy loại bệnh bạch cầu, đặc điểm bệnh, tình trạng sức khỏe và các phương pháp đã hoặc đang điều trị. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ về mục tiêu điều trị, lợi ích, nguy cơ, cách theo dõi và những lựa chọn thay thế.

Người bệnh nên khám và điều trị tại cơ sở chuyên khoa ung bướu, nơi có thể đánh giá đầy đủ và phối hợp chăm sóc khi cần. Khi đến khám, hãy hỏi rõ phạm vi chi trả của bảo hiểm y tế cho xét nghiệm, thuốc và quá trình điều trị, cũng như các khoản người bệnh có thể phải tự thanh toán.

Nguồn tham khảo

1. High-risk features in adult patients with B-cell acute lymphoblastic leukemia: redefining risk in the era of targeted immunotherapy. PMC
2. Case Report: Immune-driven clonal selection underlying lineage switch from B-Precursor acute lymphoblastic leukemia to acute myeloid leukemia following inotuzumab ozogamicin. PMC
3. Mitochondrial Fitness as a Functional Immune Checkpoint in Cancer: Metabolic Plasticity, Tumor Evolution, and Immunotherapy. PMC
4. Progress in reprogramming failed graft-versus-leukemia immunity in acute myeloid leukemia relapse after allogeneic transplantation. PMC
5. Therapy induced senescence promotes immunogenicity in acute myeloid Leukemia through reduced EZH2 activity. PMC
6. Therapeutic Advances in Adult B-cell Acute Lymphoblastic Leukemia with KMT2A Rearrangements. PMC
7. Antifungal Management in Patients with Hematological Malignancies: From Primary Prophylaxis to Empirical and Diagnosis-Driven Treatment. PMC
8. Editing around the target: epitope engineering to protect stem cell grafts ∗ †. PMC
9. Bispecific Antibodies for Acute Myeloid Leukemia: From Bone Marrow Immune Niche to Clinical Translation. PMC