Tầm soát và phát hiện sớm ung thư tiền liệt tuyến như thế nào?

Tầm soát ung thư tiền liệt tuyến thường bắt đầu bằng trao đổi với bác sĩ về nguy cơ cá nhân, sau đó có thể làm xét nghiệm máu PSA và thăm khám trực tràng bằng ngón tay khi phù hợp. Chỉ số PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn bị ung thư, vì vậy kết quả bất thường cần được đánh giá từng bước, có thể gồm xét nghiệm lại, chụp cộng hưởng từ và sinh thiết để xác định.

Phát hiện sớm có thể giúp nhận ra ung thư khi bệnh còn khu trú trong tiền liệt tuyến và có nhiều lựa chọn xử trí hơn. Tuy nhiên, tầm soát cũng có mặt hạn chế như phát hiện những ung thư phát triển rất chậm, vốn có thể không gây hại trong suốt cuộc đời, hoặc dẫn tới làm thêm xét nghiệm không cần thiết. Vì vậy, quyết định tầm soát nên dựa trên trao đổi kỹ giữa người bệnh và bác sĩ.

Ai nên trao đổi với bác sĩ về tầm soát?

Ung thư tiền liệt tuyến thường không gây triệu chứng rõ ở giai đoạn sớm. Do đó, tầm soát nhằm tìm dấu hiệu nghi ngờ trước khi người bệnh cảm thấy bất thường. Không phải mọi nam giới đều có cùng mức nguy cơ, nên không có một lịch tầm soát duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người.

Bạn nên chủ động trao đổi với bác sĩ tiết niệu hoặc bác sĩ điều trị nếu có các yếu tố như người thân gần từng mắc ung thư tiền liệt tuyến, đặc biệt nếu bệnh xuất hiện sớm trong gia đình; có nhiều người thân mắc các ung thư liên quan đến yếu tố di truyền; hoặc đã từng có kết quả chỉ số PSA bất thường. Người có bệnh nền, tuổi thọ dự kiến, khả năng chịu đựng các thủ thuật và mong muốn cá nhân cũng cần được cân nhắc.

Bệnh viêm ruột mạn tính, gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn, từng được nghiên cứu về mối liên hệ với ung thư tiền liệt tuyến. Tuy nhiên, bằng chứng dịch tễ hiện vẫn chưa thống nhất. Một phần khó khăn là người mắc bệnh mạn tính có thể đi khám và làm xét nghiệm nhiều hơn, khiến ung thư được phát hiện nhiều hơn mà chưa chắc nguy cơ thật sự tăng tương ứng. Hiện chưa có quy trình tầm soát riêng đã được chuẩn hóa cho nhóm bệnh nhân này [4]. Vì vậy, nếu có viêm ruột mạn tính, bạn không nên tự kết luận mình thuộc nhóm nguy cơ cao, mà nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ về hoàn cảnh cụ thể.

Các triệu chứng tiết niệu như tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu đêm, tiểu gấp hoặc tiểu không hết không tự động có nghĩa là ung thư. Nhiều trường hợp liên quan đến phì đại lành tính tiền liệt tuyến hoặc viêm nhiễm. Dù vậy, nếu triệu chứng mới xuất hiện, kéo dài, nặng lên, có tiểu máu, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau xương dai dẳng, bạn nên đi khám thay vì chỉ chờ đến đợt tầm soát.

Chỉ số PSA và thăm khám trực tràng có vai trò gì?

Chỉ số PSA là một loại protein do tế bào tiền liệt tuyến tạo ra, được đo bằng xét nghiệm máu. Đây là xét nghiệm được dùng phổ biến để hỗ trợ tầm soát và theo dõi bệnh tiền liệt tuyến. Chỉ số PSA có thể tăng khi có ung thư, nhưng cũng có thể tăng do phì đại lành tính tiền liệt tuyến, viêm tuyến tiền liệt, nhiễm trùng tiểu, can thiệp vào đường tiểu hoặc một số hoạt động gần thời điểm lấy máu.

Vì chỉ số PSA không phải xét nghiệm chẩn đoán ung thư, bác sĩ thường không chỉ nhìn vào một kết quả đơn lẻ. Họ có thể xem mức PSA thay đổi theo thời gian, đánh giá kích thước tiền liệt tuyến, hỏi về thuốc đang dùng, triệu chứng và các yếu tố có thể làm sai lệch kết quả. Trong một số tình huống, xét nghiệm PSA có thể được lặp lại sau khi đã xử trí nguyên nhân lành tính có thể có.

Thăm khám trực tràng bằng ngón tay là thủ thuật ngắn, trong đó bác sĩ đeo găng và kiểm tra mặt sau của tiền liệt tuyến qua trực tràng. Mục đích là tìm vùng cứng, không đều, có cục hoặc bất đối xứng. Thăm khám này có thể gây ngại ngùng hoặc khó chịu, nhưng thường diễn ra nhanh. Kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn ung thư, và kết quả bất thường cũng chưa đủ để kết luận bệnh. Chỉ số PSA và thăm khám thường bổ sung thông tin cho nhau.

Điều quan trọng là hiểu cả lợi ích lẫn khả năng gây lo lắng của tầm soát. Chỉ số PSA tăng có thể dẫn đến các xét nghiệm tiếp theo, trong khi nhiều người cuối cùng không có ung thư đáng lo ngại. Ngược lại, chỉ số PSA bình thường cũng không đảm bảo tuyệt đối không có bệnh. Bác sĩ sẽ giúp bạn cân bằng giữa nguy cơ bỏ sót bệnh quan trọng và nguy cơ làm xét nghiệm quá mức.

Khi nào cần chụp cộng hưởng từ, xét nghiệm nước tiểu hoặc sinh thiết?

Nếu chỉ số PSA hoặc thăm khám gợi ý bất thường, bước tiếp theo không nhất thiết là sinh thiết ngay. Bác sĩ có thể đề nghị chụp cộng hưởng từ tiền liệt tuyến, thường gọi là MRI đa thông số. Phương pháp này giúp nhìn rõ hơn các vùng nghi ngờ trong tuyến, hỗ trợ quyết định có cần sinh thiết hay không và hướng dẫn lấy mẫu đúng vị trí hơn.

Sinh thiết là thủ thuật lấy các mảnh mô nhỏ từ tiền liệt tuyến để bác sĩ giải phẫu bệnh soi dưới kính hiển vi. Đây là cách xác định chẩn đoán ung thư. Kết quả sinh thiết không chỉ trả lời có ung thư hay không mà còn cho biết đặc điểm tế bào, mức độ ác tính và lượng mô có u. Những thông tin này rất quan trọng để phân nhóm nguy cơ và lựa chọn theo dõi hay điều trị.

Dù vậy, sinh thiết cũng có giới hạn vì mẫu mô chỉ đại diện cho một phần tiền liệt tuyến. Một nghiên cứu về thể ung thư có cấu trúc dạng sàng, là dạng được xem có hành vi ác tính hơn, cho thấy một số trường hợp chỉ được nhận diện đầy đủ trên bệnh phẩm phẫu thuật chứ không thấy từ mẫu sinh thiết ban đầu [3]. Điều này không có nghĩa sinh thiết không đáng tin cậy, mà nhấn mạnh rằng bác sĩ cần tổng hợp cả chỉ số PSA, chụp cộng hưởng từ, sinh thiết và diễn tiến theo thời gian.

Các dấu ấn sinh học trong nước tiểu đang được nghiên cứu nhằm giúp đánh giá nguy cơ một cách ít xâm lấn hơn. Nước tiểu dễ lấy và có thể lấy lặp lại, nhưng việc ứng dụng thường quy của nhiều xét nghiệm này vẫn còn hạn chế. Giá trị của chúng phụ thuộc vào loại xét nghiệm, thời điểm lấy mẫu, cách lấy mẫu và câu hỏi lâm sàng cần giải quyết [2]. Vì thế, bạn không nên tự mua các xét nghiệm quảng cáo trên mạng thay cho khám chuyên khoa.

Nếu phát hiện ung thư sớm thì có phải điều trị ngay?

Không phải lúc nào phát hiện ung thư cũng đồng nghĩa phải phẫu thuật hoặc xạ trị ngay. Với một số ung thư nguy cơ thấp hoặc nguy cơ trung bình thuận lợi, theo dõi chủ động là một chiến lược đã được công nhận [1]. Đây không phải là bỏ mặc bệnh, mà là theo dõi có kế hoạch bằng chỉ số PSA, thăm khám, hình ảnh học và đôi khi sinh thiết lại để phát hiện dấu hiệu ung thư tiến triển.

Theo dõi chủ động có thể giúp tránh hoặc trì hoãn tác dụng không mong muốn của điều trị như tiểu không kiểm soát, rối loạn cương hoặc ảnh hưởng chức năng ruột ở những người có ung thư phát triển chậm. Nếu xét nghiệm theo dõi cho thấy nguy cơ tăng, bác sĩ vẫn có thể chuyển sang điều trị triệt căn khi phù hợp. Ngược lại, các ung thư có đặc điểm nguy cơ cao, lan rộng hoặc có dạng mô học đáng lo ngại thường cần được đánh giá điều trị tích cực hơn.

Thông tin chung an toàn là bạn nên lưu giữ các kết quả chỉ số PSA theo thời gian, mang theo danh sách thuốc và tiền sử gia đình khi đi khám. Đừng chỉ dựa vào một con số hay một lời quảng cáo về xét nghiệm. Mỗi trường hợp khác nhau về tuổi, bệnh nền, nguy cơ ung thư và ưu tiên cá nhân, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xây dựng kế hoạch tầm soát và theo dõi phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Does active surveillance prior to radical prostatectomy increase the risk of adverse pathological findings or postoperative prostate cancer treatment?. PMC
2. Urinary Biomarkers in Urological Oncology: From Biological Origin to Clinical Decision-Making—A Narrative Review. PMC
3. A single-center study of prognostic impact and treatment implications of cribriform pattern in prostate cancer. PMC
4. Inflammatory bowel disease and prostate cancer: from epidemiological controversy to mechanistic hypotheses. PMC