Cách phòng ngừa ung thư tiền liệt tuyến

Hiện chưa có cách nào bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn ung thư tiền liệt tuyến. Tuy vậy, nam giới có thể giảm bớt các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi, duy trì sức khỏe tổng thể và trao đổi với bác sĩ về việc đánh giá nguy cơ, đặc biệt khi có tuổi cao hơn, tiền sử gia đình hoặc bệnh lý kèm theo.

Ung thư tiền liệt tuyến là một vấn đề sức khỏe đáng chú ý trên toàn cầu. Năm 2021, thế giới ghi nhận 1,32 triệu ca bệnh mới và 432.000 ca tử vong; số ca mới và tử vong đều tăng rõ so với năm 1990 [4]. Tuy nhiên, nguy cơ và cách tiếp cận phòng ngừa ở mỗi người không giống nhau. Điều quan trọng là tránh các biện pháp được quảng cáo quá mức, thay vào đó lựa chọn lối sống lành mạnh và theo dõi y tế phù hợp.

Hiểu đúng về các yếu tố nguy cơ

Một số yếu tố nguy cơ không thể thay đổi. Tuổi tác là yếu tố quan trọng, vì nguy cơ thường tăng khi nam giới lớn tuổi. Tiền sử gia đình có người thân gần mắc ung thư tiền liệt tuyến, nhất là khi bệnh xuất hiện sớm, cũng có thể làm bác sĩ cân nhắc đánh giá nguy cơ kỹ hơn. Một số thay đổi gene di truyền có thể liên quan nguy cơ bệnh ở một số gia đình.

Những yếu tố này không có nghĩa là một người chắc chắn mắc ung thư. Ngược lại, người không có tiền sử gia đình vẫn có thể mắc bệnh. Vì vậy, mục tiêu là nhận diện sớm người có nguy cơ cao để tư vấn cá thể hóa, thay vì tự lo lắng hoặc tự làm xét nghiệm một cách tràn lan.

Viêm kéo dài trong cơ thể hiện đang được nghiên cứu như một cơ chế có thể liên quan đến sự hình thành ung thư. Đặc biệt, bệnh viêm ruột mạn tính, gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn, có thể liên quan với nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến cao hơn trong một số nghiên cứu quan sát. Tuy nhiên, bằng chứng hiện còn mâu thuẫn và có thể bị ảnh hưởng bởi “thiên lệch phát hiện”, nghĩa là người bệnh đi khám thường xuyên hơn nên có khả năng được phát hiện ung thư nhiều hơn [1].

Các nhà nghiên cứu đang xem xét những cơ chế như các chất gây viêm lưu hành trong máu, stress oxy hóa gây tổn thương ADN, thay đổi miễn dịch và mất cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột [1]. Đây là những giả thuyết khoa học quan trọng, nhưng chưa đủ để khẳng định rằng điều trị viêm ruột sẽ trực tiếp phòng được ung thư tiền liệt tuyến. Với người có bệnh viêm ruột, việc kiểm soát bệnh theo hướng dẫn của bác sĩ tiêu hóa vẫn rất cần thiết cho sức khỏe chung.

Lối sống lành mạnh có ý nghĩa gì?

Không có nguồn nghiên cứu nào trong tài liệu cung cấp một chế độ ăn, thực phẩm chức năng hay bài tập cụ thể có thể ngăn ung thư tiền liệt tuyến. Vì vậy, các khuyến nghị dưới đây là thông tin sức khỏe chung, nhằm hỗ trợ giảm nguy cơ bệnh mạn tính và cải thiện thể trạng, chứ không thay thế điều trị hoặc tầm soát.

Trước hết, nên hướng đến cân nặng phù hợp với thể trạng của bản thân. Duy trì vận động đều đặn giúp cải thiện sức khỏe tim mạch, chuyển hóa đường máu, sức mạnh cơ bắp và tinh thần. Người ít vận động có thể bắt đầu từ những hoạt động vừa sức như đi bộ, đạp xe chậm, tập dưỡng sinh hoặc các bài tăng sức mạnh nhẹ, rồi tăng dần theo khả năng. Nếu có bệnh tim mạch, đau khớp, bệnh phổi hoặc đang điều trị ung thư, cần hỏi bác sĩ trước khi thay đổi cường độ tập.

Về ăn uống, nên ưu tiên bữa ăn đa dạng với rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và nguồn đạm phù hợp. Hạn chế đồ uống có cồn, thuốc lá, thực phẩm chế biến sẵn và các món quá nhiều muối, đường hoặc chất béo bão hòa là định hướng có lợi cho sức khỏe chung. Không nên dùng vitamin, khoáng chất, thảo dược hoặc thuốc nội tiết với mục đích “phòng ung thư” nếu chưa được bác sĩ tư vấn, vì một số sản phẩm có thể gây tương tác thuốc hoặc có hại khi dùng liều cao.

Một báo cáo ca bệnh mô tả người bệnh ung thư tiền liệt tuyến đã di căn áp dụng chế độ ăn thuần thực vật ít chất béo, vận động có cấu trúc và các giai đoạn nhịn ăn mô phỏng, song song với điều trị nội tiết chuẩn. Chỉ số PSA của người này giảm mạnh trong quá trình theo dõi [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là báo cáo ở một người, nên không thể xác định phần cải thiện đến từ thay đổi lối sống hay từ điều trị ung thư tiêu chuẩn. Do đó, không nên xem chế độ thuần chay nghiêm ngặt hoặc nhịn ăn là phương pháp phòng ngừa đã được chứng minh, càng không nên tự áp dụng nếu đang sụt cân, cao tuổi, có đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc.

Tầm soát không phòng được ung thư nhưng có thể giúp phát hiện sớm

Tầm soát là tìm dấu hiệu ung thư khi người bệnh chưa có triệu chứng. Tầm soát không ngăn tế bào ung thư xuất hiện, nhưng ở một số người, nó có thể giúp phát hiện bệnh sớm hơn để có thêm lựa chọn theo dõi hoặc điều trị.

Xét nghiệm thường được nhắc đến là chỉ số PSA, một chất do tiền liệt tuyến tạo ra và được đo trong máu. Chỉ số PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn bị ung thư. Chỉ số này có thể thay đổi vì nhiều lý do khác liên quan đến tiền liệt tuyến. Ngược lại, chỉ số PSA không tăng cao cũng không loại trừ hoàn toàn bệnh. Nếu kết quả bất thường, bác sĩ có thể đánh giá thêm bằng hỏi bệnh, khám, xét nghiệm lặp lại, chụp hình hoặc cân nhắc sinh thiết khi cần thiết.

Sinh thiết là thủ thuật lấy mẫu mô tiền liệt tuyến để xét nghiệm, nhưng có thể gây đau, nhiễm trùng và hiếm khi có biến chứng nặng như nhiễm trùng huyết [3]. Vì vậy, quyết định xét nghiệm PSA và các bước tiếp theo nên dựa trên trao đổi giữa người bệnh với bác sĩ. Cuộc trao đổi cần cân nhắc tuổi, sức khỏe tổng thể, tiền sử gia đình, lo lắng cá nhân, lợi ích của phát hiện sớm và nguy cơ chẩn đoán quá mức.

Chẩn đoán quá mức nghĩa là phát hiện một ung thư phát triển rất chậm, có thể không gây hại trong suốt cuộc đời, nhưng lại khiến người bệnh phải lo âu hoặc điều trị không cần thiết. Nghiên cứu hiện nay cũng nhấn mạnh nhu cầu phân tầng nguy cơ tốt hơn để tránh điều trị quá mức [3].

Khi nào nên đi khám?

Nên chủ động trao đổi với bác sĩ nếu có người thân gần từng mắc ung thư tiền liệt tuyến, có bệnh viêm ruột mạn tính, hoặc muốn được tư vấn tầm soát phù hợp. Người đang có triệu chứng tiểu khó, tiểu yếu, tiểu nhiều lần, tiểu ra máu, đau vùng chậu hoặc đau xương không nên tự kết luận đó là ung thư, vì các triệu chứng này có nhiều nguyên nhân khác nhau. Tuy nhiên, cần khám sớm để được đánh giá.

Tóm lại, phòng ngừa ung thư tiền liệt tuyến hiện chủ yếu dựa vào lối sống lành mạnh, tránh các can thiệp chưa được chứng minh và đánh giá nguy cơ cá thể. Mỗi trường hợp là khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn kế hoạch theo dõi phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Inflammatory bowel disease and prostate cancer: from epidemiological controversy to mechanistic hypotheses. PMC
2. Standard Therapy Plus Adjunctive Vegan Lifestyle Intervention in Metastatic Prostate Cancer: A Case Report. PMC
3. Graph neural network-based risk stratification of prostate cancer using gene expression and SHAP interpretability. PMC
4. Global Dual Incidence‐Mortality Patterns of Prostate Cancer Across SDI Regions, 1990–2021: A Cross‐Sectional Study Based on Global Burden of Disease 2021. PMC