Cách phòng ngừa ung thư tuyến giáp

Hiện chưa có cách phòng ngừa hoàn toàn ung thư tuyến giáp cho tất cả mọi người, vì nhiều trường hợp không xác định được nguyên nhân cụ thể. Tuy vậy, bạn có thể giảm một số nguy cơ có thể thay đổi, nhận diện sớm yếu tố di truyền trong gia đình và đi khám đúng lúc khi có dấu hiệu bất thường ở vùng cổ.

Hiểu đúng về nguy cơ và giới hạn của phòng ngừa

Ung thư tuyến giáp là ung thư xuất phát từ tuyến giáp, một tuyến nhỏ ở phía trước cổ, có vai trò tạo hormon điều hòa chuyển hóa. Phần lớn người bệnh có tiên lượng tốt, đặc biệt với các thể biệt hóa thường gặp. Tuy nhiên, mỗi người có mức nguy cơ và đặc điểm bệnh khác nhau, vì vậy “phòng ngừa” cần được hiểu theo nhiều mức độ: tránh phơi nhiễm có hại khi có thể, phát hiện người có nguy cơ cao, và không bỏ qua các triệu chứng cần đánh giá y tế.

Dữ liệu dịch tễ cho thấy tử vong do ung thư tuyến giáp có thể khác nhau theo khu vực, giới và thời gian. Tại các khu vực đăng ký ung thư ở Trung Quốc, tỷ lệ tử vong chuẩn hóa theo tuổi trong giai đoạn được nghiên cứu là 0,42 trên 100.000 dân và có xu hướng tăng; xu hướng tăng rõ hơn ở khu vực thành thị và ở nữ giới [2]. Những số liệu này phản ánh tình hình ở quần thể, không có nghĩa một cá nhân chắc chắn sẽ mắc bệnh hoặc tử vong vì bệnh.

Nhiều người lo rằng ăn một món nào đó, căng thẳng, hoặc dùng điện thoại sẽ trực tiếp gây ung thư tuyến giáp. Hiện không nên tự quy kết nguyên nhân cho bản thân khi chưa có bằng chứng y khoa rõ ràng. Quan trọng hơn là tập trung vào những việc thực tế, an toàn và phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Hạn chế phơi nhiễm bức xạ không cần thiết ở vùng đầu cổ

Một yếu tố nguy cơ đã được thừa nhận trong y học là phơi nhiễm bức xạ ion hóa vùng đầu và cổ, nhất là khi phơi nhiễm từ nhỏ. Đây có thể là bức xạ từ một số thủ thuật chẩn đoán hình ảnh hoặc điều trị y tế. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là cần từ chối các xét nghiệm cần thiết.

Thông tin dưới đây là hướng dẫn y khoa chung, vì các nguồn hiện có không đánh giá trực tiếp hiệu quả của từng biện pháp phòng ngừa. Khi bác sĩ chỉ định chụp X quang, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc thủ thuật dùng phóng xạ, bạn nên cho biết nếu từng chụp nhiều lần, từng xạ trị vùng đầu cổ, đang mang thai hoặc có khả năng mang thai. Bạn có thể hỏi rõ mục đích chụp, lợi ích dự kiến và liệu có phương pháp khác phù hợp hơn hay không. Cơ sở y tế sẽ cân nhắc nguyên tắc dùng liều bức xạ thấp nhất mà vẫn đủ cho chẩn đoán.

Không nên tự ý chụp kiểm tra thường xuyên chỉ vì lo lắng. Ngược lại, cũng không nên né tránh xét nghiệm thật sự cần thiết. Lợi ích của chẩn đoán đúng bệnh thường lớn hơn nguy cơ rất nhỏ từ một chỉ định hình ảnh phù hợp.

Đặc biệt lưu ý tiền sử gia đình và xét nghiệm gen RET

Một điểm rất quan trọng trong phòng ngừa là nhận diện ung thư tuyến giáp thể tủy có yếu tố di truyền. Thể tủy là loại hiếm, chiếm khoảng 2% đến 5% các ung thư tuyến giáp, phát triển từ tế bào C của tuyến giáp. Khoảng 25% trường hợp ung thư tuyến giáp thể tủy có tính chất di truyền và liên quan đến đột biến gen RET [3].

Nếu bạn hoặc người thân ruột thịt có ung thư tuyến giáp thể tủy, có hội chứng đa u nội tiết, hoặc trong gia đình có nhiều người mắc các bệnh nội tiết đặc biệt, hãy trao đổi với bác sĩ nội tiết, ung bướu hoặc chuyên gia tư vấn di truyền. Xét nghiệm gen RET có thể giúp xác định người mang đột biến trong gia đình [3]. Khi phát hiện nguy cơ di truyền, bác sĩ sẽ đánh giá loại biến thể gen, tuổi, tiền sử gia đình và các xét nghiệm liên quan để tư vấn theo dõi hoặc thời điểm can thiệp phù hợp.

Việc xét nghiệm gen không chỉ ảnh hưởng đến một người bệnh mà còn có thể hữu ích cho người thân. Dù vậy, đây là quyết định cá nhân và cần được tư vấn kỹ. Không phải cứ có người thân từng mắc ung thư tuyến giáp là bạn phải phẫu thuật hay tự đi xét nghiệm ngay. Loại ung thư, tuổi mắc bệnh, số người bệnh trong gia đình và kết quả đánh giá chuyên khoa đều rất quan trọng.

Ở ung thư tuyến giáp thể tủy, calcitonin là một chất do tế bào C tạo ra, có giá trị cao trong chẩn đoán và theo dõi bệnh [3]. Tuy nhiên, xét nghiệm này nên được chỉ định và diễn giải bởi bác sĩ, không nên dùng đơn lẻ để tự kết luận mình có ung thư hay không.

Giữ lối sống lành mạnh, nhưng không tự dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung

Lối sống lành mạnh không bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn ung thư tuyến giáp, nhưng có lợi cho sức khỏe tổng thể, tim mạch, chuyển hóa và khả năng hồi phục nếu không may phải điều trị ung thư. Thông tin chung an toàn gồm ăn đa dạng thực phẩm, ưu tiên rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm phù hợp; duy trì vận động phù hợp thể trạng; ngủ đủ; tránh hút thuốc và hạn chế rượu bia.

Với i ốt, điều quan trọng là dùng muối i ốt và thực phẩm theo hướng dẫn dinh dưỡng thông thường tại nơi bạn sinh sống, thay vì tự ý uống viên i ốt, tảo biển hoặc các sản phẩm “bổ tuyến giáp” liều cao. Dùng quá mức có thể làm rối loạn chức năng tuyến giáp ở một số người. Người đã có bệnh tuyến giáp, đang mang thai, cho con bú hoặc dùng thuốc tuyến giáp càng nên hỏi bác sĩ trước khi bổ sung.

Nghiên cứu ở người sống sót sau ung thư trẻ tuổi cho thấy nhiều người gặp trở ngại khi duy trì ăn uống lành mạnh và hoạt động thể lực, dù họ nhận thức được lợi ích của các hành vi này [4]. Điều đó nhắc rằng thay đổi lối sống cần thực tế, từng bước và có hỗ trợ, thay vì tự trách bản thân khi chưa làm được hoàn hảo.

Cũng không nên tự uống levothyroxine, thuốc hormon tuyến giáp, với mục đích “ngừa ung thư”. Ở một số người đã điều trị ung thư tuyến giáp biệt hóa và có nguy cơ tái phát cao, bác sĩ có thể chủ động giữ hormon kích thích tuyến giáp, gọi là TSH, ở mức thấp bằng levothyroxine. Đây là chiến lược điều trị sau ung thư cho nhóm được chọn lọc, không phải biện pháp phòng ngừa cho người khỏe mạnh. Dùng TSH thấp kéo dài có thể làm tăng gánh nặng lên tim mạch, nhất là ở người béo phì, đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc đã có bệnh tim mạch [1].

Khám sớm khi có dấu hiệu bất thường và theo dõi đúng chỉ định

Bạn nên đi khám nếu nhận thấy khối hoặc cục ở cổ tăng dần, cổ to không rõ nguyên nhân, khàn tiếng kéo dài, nuốt vướng, khó thở, đau vùng cổ dai dẳng, hoặc có hạch cổ. Những dấu hiệu này thường không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, vì bướu lành tính và viêm tuyến giáp cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Nhưng khám sớm giúp bác sĩ siêu âm, xét nghiệm hoặc chọc hút tế bào khi cần.

Siêu âm tuyến giáp là công cụ đánh giá quan trọng khi có nhân giáp hoặc dấu hiệu nghi ngờ. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần siêu âm tầm soát định kỳ nếu không có triệu chứng hay yếu tố nguy cơ. Việc phát hiện các nhân rất nhỏ có thể dẫn đến lo lắng và làm thêm xét nghiệm không cần thiết. Người có tiền sử xạ trị vùng cổ, tiền sử gia đình đặc biệt hoặc đột biến RET cần kế hoạch theo dõi riêng.

Nếu bạn đã từng điều trị ung thư tuyến giáp, phòng ngừa tái phát không giống với phòng ngừa ung thư lần đầu. Lịch tái khám, siêu âm, xét nghiệm hormon và cách dùng thuốc cần theo đúng phân tầng nguy cơ của bác sĩ. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xây dựng kế hoạch phù hợp nhất với tiền sử gia đình, bệnh tuyến giáp hiện có và tình trạng sức khỏe của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Long-term TSH suppression in metabolically unhealthy survivors of differentiated thyroid cancer: a cardiovascular perspective. PMC
2. Spatial-temporal epidemiological characteristics of thyroid cancer mortality in China cancer registration areas: analysis based on multiple models. PMC
3. How to manage medullary thyroid carcinoma: current treatment strategies. PMC
4. Perceived Facilitators and Barriers Inform Young Adult Cancer Survivors’ Preferences for Physical Activity and Diet Interventions: A Qualitative Study. PMC