Tầm soát và phát hiện sớm ung thư tinh hoàn như thế nào?

Hiện chưa có chương trình tầm soát ung thư tinh hoàn thường quy cho tất cả nam giới không có triệu chứng, như xét nghiệm định kỳ áp dụng rộng rãi. Cách phát hiện sớm thực tế nhất là hiểu các dấu hiệu bất thường ở tinh hoàn, tự nhận biết thay đổi của cơ thể và đi khám tiết niệu sớm để được siêu âm, xét nghiệm phù hợp.

Hiểu đúng về tầm soát và phát hiện sớm

Tầm soát là tìm bệnh khi chưa có triệu chứng, còn phát hiện sớm là nhận ra và kiểm tra nhanh khi có dấu hiệu đáng ngờ. Với ung thư tinh hoàn, bằng chứng hiện có chủ yếu tập trung vào chẩn đoán, đánh giá giai đoạn và theo dõi sau điều trị hơn là sàng lọc đại trà ở người khỏe mạnh.

Ung thư tinh hoàn thường thuộc nhóm u tế bào mầm, tức là ung thư bắt nguồn từ các tế bào tham gia tạo tinh trùng. Đây là bệnh có khả năng điều trị rất tốt, đặc biệt khi được phát hiện ở giai đoạn sớm. Tuy nhiên, xử trí quá mức cũng có thể để lại ảnh hưởng lâu dài từ phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị. Vì vậy, mục tiêu không chỉ là phát hiện khối bất thường mà còn đánh giá đúng mức độ nguy cơ để chọn phương án phù hợp cho từng người [1].

Điều quan trọng là không phải mọi cục hay vùng bất thường ở bìu đều là ung thư. Có thể gặp nang mào tinh, giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm mào tinh hoàn, tràn dịch màng tinh hoàn hoặc khối u lành tính. Một số tổn thương nhỏ phát hiện tình cờ trên siêu âm, nhất là ở người hiếm muộn hoặc có dấu ấn ung thư âm tính, có thể là tổn thương lành tính hay không phải u [3]. Tuy vậy, không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào cảm giác khi sờ.

Những ai nên chủ động chú ý và khám sớm hơn?

Nam giới có tinh hoàn ẩn, nghĩa là tinh hoàn không xuống bìu đầy đủ từ nhỏ, cần lưu ý hơn. Tinh hoàn ẩn được công nhận là một yếu tố nguy cơ của ung thư tế bào mầm tinh hoàn [2]. Người đã từng phẫu thuật đưa tinh hoàn xuống bìu vẫn nên thông báo tiền sử này khi khám nam khoa hoặc tiết niệu.

Ngoài ra, việc chủ động kiểm tra cũng đặc biệt hữu ích nếu bạn có một bên tinh hoàn thay đổi so với trước đây, từng có vấn đề về khả năng sinh sản, hoặc đang được theo dõi vì một tổn thương tinh hoàn đã phát hiện trước đó. Tuy nhiên, có yếu tố nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc ung thư, và không có yếu tố nguy cơ cũng không loại trừ hoàn toàn khả năng bệnh.

Thông tin chung an toàn là nam giới nên quan sát bìu và tinh hoàn định kỳ, nhất là khi tắm hoặc thay đồ, để quen với đặc điểm bình thường của cơ thể mình. Không cần tự khám theo cách gây đau hay nắn bóp mạnh. Mục tiêu là nhận ra một thay đổi mới xuất hiện hoặc lớn dần, chứ không phải tự chẩn đoán ung thư tại nhà.

Các dấu hiệu nên đi khám sớm gồm:

• Có cục cứng, vùng gồ hoặc phần tinh hoàn to lên rõ rệt, thường không đau.
• Một bên tinh hoàn nặng hơn, chắc hơn, thay đổi hình dạng hoặc kích thước.
• Cảm giác nặng, căng tức ở bìu hay vùng bụng dưới kéo dài.
• Đau âm ỉ ở tinh hoàn, bẹn hoặc bìu không rõ nguyên nhân.
• Bìu to nhanh do dịch hoặc sưng mà không cải thiện.
• Đau lưng, khó thở, sụt cân, nổi hạch, đau ngực hoặc vú to bất thường cần được đánh giá, nhất là khi đi kèm bất thường ở tinh hoàn.

Đau, đỏ, sốt có thể gợi ý viêm mào tinh hoàn hoặc viêm tinh hoàn. Dù vậy, một tổn thương ác tính đôi khi có thể giống tình trạng viêm trên lâm sàng hoặc hình ảnh học, nên nếu điều trị viêm nhưng triệu chứng không cải thiện, cần tái khám đúng hẹn [4].

Khám và xét nghiệm nào giúp phát hiện bệnh?

Khi có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ, bác sĩ thường khám bìu, tinh hoàn, vùng bẹn và hỏi kỹ diễn tiến triệu chứng. Siêu âm bìu là xét nghiệm quan trọng đầu tiên vì có thể xác định bất thường nằm trong tinh hoàn hay ở cấu trúc xung quanh như mào tinh hoàn.

Siêu âm hiện đại không chỉ cho biết có khối hay không. Bác sĩ có thể đánh giá hình dạng, ranh giới, mức độ cấp máu và độ cứng của tổn thương. Các kỹ thuật như siêu âm Doppler, đánh giá vi mạch, siêu âm có thuốc tương phản và đàn hồi mô có thể bổ sung thông tin để ước lượng khả năng ác tính [3]. Tuy nhiên, hình ảnh không thể thay thế hoàn toàn xét nghiệm mô bệnh học, tức là kiểm tra tế bào hoặc mô dưới kính hiển vi [3].

Bác sĩ cũng có thể chỉ định xét nghiệm máu tìm các dấu ấn khối u, thường gồm alpha fetoprotein, beta human chorionic gonadotropin và lactate dehydrogenase. Đây là các chất có thể tăng ở một số ung thư tế bào mầm. Kết quả bình thường không luôn loại trừ ung thư, bởi các dấu ấn này có hạn chế về độ nhạy và độ đặc hiệu trong một số tình huống [5]. Ngược lại, chỉ số tăng cũng cần được bác sĩ diễn giải trong toàn bộ bối cảnh bệnh.

Nếu nghi ngờ ung thư, người bệnh có thể cần chụp cắt lớp hoặc các phương tiện hình ảnh khác để đánh giá hạch và cơ quan khác. Đây là bước đánh giá giai đoạn bệnh, không phải xét nghiệm tầm soát cho người không có triệu chứng.

Vai trò của xét nghiệm mới và theo dõi sau điều trị

Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là xét nghiệm microRNA trong máu, đặc biệt miR 371a 3p. MicroRNA là các phân tử RNA rất nhỏ có thể phản ánh hoạt động của tế bào ung thư. Dấu ấn này cho thấy khả năng hỗ trợ chẩn đoán ung thư tế bào mầm còn sống và có thể hữu ích trong theo dõi đáp ứng điều trị, phát hiện tái phát sớm hoặc đánh giá khối tồn dư sau hóa trị [5].

Dù triển vọng, xét nghiệm microRNA chưa thay thế các bước chẩn đoán chuẩn. Nó có hạn chế quan trọng là không phát hiện tốt u quái, một dạng mô có thể gặp trong ung thư tế bào mầm không phải seminoma [5]. Vì vậy, người bệnh không nên tự tìm xét nghiệm mới rồi bỏ qua siêu âm, khám chuyên khoa hoặc kế hoạch theo dõi của bác sĩ.

Với người đã điều trị ung thư tinh hoàn, “tầm soát” thường mang ý nghĩa theo dõi tái phát. Kế hoạch có thể bao gồm khám, dấu ấn khối u và chẩn đoán hình ảnh theo từng giai đoạn bệnh, loại u, phương pháp điều trị và nguy cơ tái phát. Theo dõi chủ động là một chiến lược được khuyến nghị trong nhiều trường hợp ung thư tinh hoàn giai đoạn sớm nhằm hạn chế điều trị không cần thiết, nhưng chỉ an toàn khi người bệnh tái khám đều và đúng lịch [1].

Lời khuyên thực tế để không bỏ sót dấu hiệu

Nếu bạn phát hiện một cục mới trong tinh hoàn, một bên bìu to lên hoặc cảm giác khác thường kéo dài, hãy đặt lịch khám tiết niệu sớm. Không nên chờ khối đau hơn mới đi khám, vì nhiều khối u tinh hoàn giai đoạn đầu có thể ít đau hoặc không đau.

Không tự dùng kháng sinh, thuốc giảm đau kéo dài hay thuốc nam để trì hoãn đánh giá nguyên nhân. Nếu được chẩn đoán viêm nhưng sưng, đau hoặc khối bất thường không giảm theo hướng dẫn điều trị, cần quay lại khám. Mang theo thông tin về tiền sử tinh hoàn ẩn, phẫu thuật vùng bẹn bìu, điều trị ung thư trước đây và kết quả siêu âm cũ nếu có.

Phát hiện sớm không có nghĩa là phải lo lắng quá mức trước mọi thay đổi nhỏ. Mỗi trường hợp khác nhau, và đa số bất thường ở bìu cần được bác sĩ phân biệt cẩn thận trước khi kết luận. Trao đổi trực tiếp với bác sĩ tiết niệu hoặc bác sĩ ung bướu sẽ giúp bạn chọn đúng xét nghiệm, tránh bỏ sót bệnh nhưng cũng hạn chế can thiệp không cần thiết.

Nguồn tham khảo

1. Guideline recommendations versus real-world management in early-stage testicular cancer: a multicenter survey of contemporary practice. PMC
2. Adenomatoid tumor of the testis in a patient with history of cryptorchidism, male breast cancer, and thymic B2 thymoma: a case report and literature review. PMC
3. Multiparametric Ultrasound for Characterisation of Testicular Lesions: Beyond Orchiectomy. PMC
4. A novel case of testicular metastasis from prostate cancer mimicking epididymo-orchitis despite suppressed PSA. PMC
5. Circulating MicroRNAs in Testicular Germ Cell Tumors: Biomarkers for Diagnosis, Surveillance, and Treatment Stratification. PMC