Cách phòng ngừa ung thư tinh hoàn

Hiện chưa có biện pháp nào được chứng minh có thể phòng ngừa hoàn toàn ung thư tinh hoàn. Điều quan trọng nhất là nhận biết yếu tố nguy cơ, bảo vệ sức khỏe sinh sản nói chung và đi khám sớm khi phát hiện thay đổi bất thường ở tinh hoàn, vì phát hiện sớm thường giúp điều trị hiệu quả hơn.

Hiểu đúng về phòng ngừa ung thư tinh hoàn

Ung thư tinh hoàn là ung thư phát triển từ các tế bào trong tinh hoàn, cơ quan sản xuất tinh trùng và hormone testosterone. Bệnh có thể xuất hiện ở nam giới trẻ, song mỗi người có nguy cơ khác nhau. Nhiều trường hợp không xác định được nguyên nhân trực tiếp, vì vậy người bệnh không nên tự trách mình khi được chẩn đoán.

Khác với một số ung thư có liên quan rõ ràng đến thuốc lá, rượu hoặc chế độ ăn, hiện không có bằng chứng cho thấy một thực phẩm, vitamin, thuốc bổ hay thảo dược cụ thể có thể ngăn ung thư tinh hoàn. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu khảo sát tổn thương tinh hoàn do thuốc hóa trị hoặc độc chất trên động vật, không phải nghiên cứu về phòng ngừa ung thư tinh hoàn ở người [1], [3], [4].

Vì thế, phòng ngừa theo nghĩa thực tế bao gồm hai hướng. Thứ nhất là xử trí đúng các yếu tố nguy cơ có thể can thiệp. Thứ hai là phát hiện sớm dấu hiệu đáng ngờ để được khám và điều trị kịp thời. Một đề cương tổng quan về chăm sóc ban đầu cũng nhấn mạnh vai trò của phòng ngừa, phát hiện sớm và quản lý ung thư tinh hoàn trong hệ thống y tế ban đầu, dù bằng chứng cụ thể về các biện pháp hiệu quả vẫn cần được tổng hợp thêm [5].

Những người cần lưu ý nguy cơ cao hơn

Yếu tố nguy cơ quan trọng được biết đến là tinh hoàn ẩn, tức tinh hoàn không xuống bìu đầy đủ từ khi còn nhỏ. Tình trạng này có thể ở một hoặc cả hai bên. Trẻ có tinh hoàn ẩn cần được khám chuyên khoa để xác định có cần can thiệp đưa tinh hoàn xuống bìu hay không. Phẫu thuật đúng thời điểm có ý nghĩa đối với sự phát triển của tinh hoàn và khả năng theo dõi về sau, nhưng không đồng nghĩa loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư.

Người có tiền sử từng bị ung thư ở một bên tinh hoàn cũng cần theo dõi bên còn lại theo hướng dẫn của bác sĩ. Ngoài ra, nguy cơ có thể cao hơn nếu có người thân gần từng mắc bệnh hoặc có những tình trạng ảnh hưởng đến sự phát triển của tinh hoàn. Tuy vậy, có yếu tố nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc ung thư, và nhiều người bị ung thư tinh hoàn lại không có yếu tố nguy cơ rõ ràng.

Nếu bạn hoặc con trai từng có tinh hoàn ẩn, phẫu thuật vùng bẹn bìu, tinh hoàn nhỏ bất thường, vô sinh nam hoặc rối loạn phát triển cơ quan sinh dục, nên chủ động trao đổi với bác sĩ nam khoa, tiết niệu hoặc ung bướu. Bác sĩ sẽ đánh giá từng trường hợp, thay vì chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ.

Phát hiện sớm là biện pháp thực tế nhất

Đa số khối u tinh hoàn ban đầu có thể không gây đau. Dấu hiệu thường gặp là một cục cứng, vùng gồ lên hoặc cảm giác nặng, căng, to dần ở một bên bìu. Một số người cảm thấy tinh hoàn thay đổi kích thước, chắc hơn bình thường hoặc có cảm giác âm ỉ ở bẹn, bụng dưới hay bìu.

Bạn nên đi khám sớm nếu nhận thấy một trong các biểu hiện sau:

• Có cục, nốt cứng hoặc vùng sưng ở tinh hoàn
• Một bên tinh hoàn lớn lên hoặc nhỏ đi rõ rệt
• Cảm giác nặng bìu, căng tức hoặc đau kéo dài
• Bìu đột ngột sưng, chứa dịch hoặc thay đổi hình dạng
• Đau lưng, đau bụng, ho kéo dài, khó thở, sụt cân không rõ lý do kèm theo bất thường ở tinh hoàn

Những triệu chứng này không phải lúc nào cũng là ung thư. Viêm mào tinh hoàn, xoắn tinh hoàn, nang nước, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc chấn thương cũng có thể gây đau hay sưng bìu. Tuy nhiên, không nên tự kết luận là viêm rồi tự dùng thuốc, đặc biệt khi có khối cứng không đau. Siêu âm bìu và khám trực tiếp là cách phù hợp để bác sĩ đánh giá.

Tự quan sát tinh hoàn có thể giúp bạn nhận ra thay đổi mới xuất hiện. Bạn có thể thực hiện khi cơ thể thư giãn, chẳng hạn sau khi tắm nước ấm. Dùng cả hai tay nhẹ nhàng kiểm tra từng bên, cảm nhận xem có cục cứng, điểm lồi, vùng đau hoặc thay đổi rõ so với trước không. Mào tinh hoàn, nằm phía sau và phía trên tinh hoàn, có thể sờ thấy như cấu trúc mềm hơn và không phải lúc nào cũng là bất thường.

Không cần tự kiểm tra quá mức khiến lo âu. Mục tiêu là làm quen với cơ thể mình để nhận ra thay đổi kéo dài hoặc tiến triển. Nếu không chắc điều mình sờ thấy là gì, lựa chọn an toàn là đi khám.

Lối sống và các sản phẩm “bảo vệ tinh hoàn”

Duy trì lối sống lành mạnh vẫn có ích cho sức khỏe tổng thể, khả năng sinh sản và quá trình hồi phục nếu không may phải điều trị bệnh. Đây là thông tin sức khỏe chung, không phải biện pháp đã được chứng minh ngăn ung thư tinh hoàn. Bạn nên ăn đa dạng thực phẩm, ưu tiên rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm phù hợp; vận động đều; ngủ đủ; hạn chế thuốc lá, rượu bia và tránh sử dụng chất kích thích.

Một số nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy các chất như ramelteon, Centella asiatica, lycopene hoặc syringic acid có thể ảnh hưởng đến viêm, stress oxy hóa và tổn thương mô tinh hoàn trong mô hình động vật hoặc nghiên cứu tế bào [1], [2], [3], [4]. Stress oxy hóa là tình trạng mất cân bằng các phân tử có khả năng gây tổn thương tế bào và hệ thống bảo vệ tự nhiên của cơ thể.

Tuy nhiên, các kết quả này không chứng minh rằng dùng thuốc ngủ, rau má, lycopene, chất chống oxy hóa hay thực phẩm chức năng sẽ phòng ngừa ung thư tinh hoàn ở người. Đặc biệt, không nên tự dùng liều cao các chất bổ sung với mục tiêu “chống ung thư”, vì chúng có thể gây tác dụng không mong muốn hoặc tương tác với thuốc điều trị. Người đang hóa trị cần hỏi trực tiếp bác sĩ ung bướu trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào, kể cả sản phẩm được quảng cáo là tự nhiên.

Các nghiên cứu trên chuột về ramelteon và Centella asiatica tập trung vào việc giảm tổn thương tinh hoàn do cisplatin hoặc doxorubicin, là các thuốc hóa trị [1], [3]. Đây là vấn đề bảo vệ chức năng sinh sản trong điều trị ung thư, không phải bằng chứng để phòng ung thư tinh hoàn. Nếu sắp hóa trị và còn mong muốn có con, người bệnh nên hỏi bác sĩ về tư vấn sinh sản và khả năng lưu trữ tinh trùng trước điều trị.

Khi nào cần gặp bác sĩ và cách chủ động bảo vệ sức khỏe

Không nên trì hoãn khám vì ngại ngùng hoặc sợ hãi. Khám bìu tinh hoàn là việc thường quy trong chuyên ngành tiết niệu và nam khoa. Bạn có thể chuẩn bị trước thông tin về thời điểm xuất hiện triệu chứng, mức độ đau, chấn thương gần đây, tiền sử tinh hoàn ẩn, bệnh lý gia đình và các thuốc hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng.

Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên chú ý xem có đủ hai tinh hoàn trong bìu hay không trong các lần chăm sóc sức khỏe định kỳ. Nếu nghi ngờ tinh hoàn không xuống bìu, cần đưa trẻ đi khám thay vì chờ tự khỏi. Với người trưởng thành, bất cứ khối mới xuất hiện hay thay đổi kéo dài ở tinh hoàn đều đáng được đánh giá y khoa.

Tóm lại, chưa có cách phòng ngừa tuyệt đối ung thư tinh hoàn hay sản phẩm bổ sung nào được chứng minh bảo vệ chắc chắn. Theo dõi thay đổi ở tinh hoàn, xử trí đúng tinh hoàn ẩn và đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường là những bước thiết thực nhất. Mỗi trường hợp đều khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa để nhận tư vấn phù hợp với nguy cơ và tình trạng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Ramelteon Mitigates Cisplatin-induced Testicular Dysfunction in Rats. PMC
2. Syringic Acid in Health and Disease: Mechanisms, Biological Activities, and Future Perspectives. PMC
3. Investigation of the Protective Effect of Centella asiatica Against Doxorubicin-Induced Testicular Damage in Rats. PMC
4. Lycopene Alleviates T-2 Toxin-Induced Testosterone Synthesis Disorder by Inhibiting ROS/p38/TORC2/CREB Axis. PMC
5. Strategies for prevention, early detection and management of penile and testicular cancer in primary healthcare: scoping review protocol. PMC