Chăm sóc người bệnh ung thư máu (bạch cầu) tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư máu tại nhà cần tập trung vào phòng nhiễm trùng, nhận biết sớm dấu hiệu chảy máu hoặc biến chứng điều trị, dùng thuốc đúng hướng dẫn và giữ liên lạc sát với đội ngũ huyết học ung bướu. Mỗi người bệnh có loại bạch cầu cấp hay mạn khác nhau, phác đồ khác nhau và mức độ suy giảm miễn dịch khác nhau, vì vậy kế hoạch tại nhà luôn cần cá thể hóa theo bác sĩ điều trị.

Hiểu những nguy cơ chính trong thời gian điều trị

Ung thư máu và hóa trị có thể làm tủy xương tạm thời sản xuất ít tế bào máu hơn. Tủy xương là “nhà máy” tạo bạch cầu chống nhiễm trùng, hồng cầu vận chuyển oxy và tiểu cầu giúp cầm máu. Khi các chỉ số này giảm, người bệnh có thể mệt nhiều, dễ nhiễm trùng hoặc chảy máu.

Nhiễm trùng là mối lo quan trọng vì số lượng hoặc chức năng bạch cầu có thể suy giảm. Dù chỉ có triệu chứng nhẹ như sốt, rét run, ho mới xuất hiện, đau họng, tiểu buốt, tiêu chảy, vết thương đỏ đau, người bệnh nên liên hệ ngay với cơ sở điều trị theo số điện thoại đã được cung cấp. Không nên tự mua kháng sinh, thuốc hạ sốt hay thuốc chống viêm để che lấp triệu chứng khi chưa hỏi bác sĩ, bởi điều này có thể làm chậm việc phát hiện nhiễm trùng.

Chảy máu cũng cần được lưu ý, đặc biệt khi tiểu cầu thấp. Hãy báo bác sĩ nếu thấy chấm xuất huyết dưới da, bầm tím không rõ nguyên nhân, chảy máu mũi, chảy máu chân răng, tiểu hoặc đi ngoài có máu, nôn ra máu, kinh nguyệt nhiều bất thường, đau đầu dữ dội hay thay đổi ý thức. Đây có thể là dấu hiệu cần được đánh giá khẩn.

Hóa trị còn có thể gây tổn thương thần kinh ngoại biên. Người bệnh có thể tê, châm chích, bỏng rát, đau hoặc yếu ở bàn tay và bàn chân, từ đó khó cài nút áo, cầm nắm đồ vật, đi lại hoặc thực hiện việc thường ngày. Nghiên cứu ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ điều trị bệnh bạch cầu hoặc lymphoma ghi nhận triệu chứng thần kinh do hóa trị có liên quan đến chất neurofilament light chain trong máu, một dấu ấn có thể phản ánh tổn thương thần kinh. Tuy nhiên, xét nghiệm này chưa phải phương pháp theo dõi thường quy rộng rãi; điều quan trọng nhất vẫn là người bệnh chủ động mô tả triệu chứng cho bác sĩ [1].

Phòng nhiễm trùng và tạo môi trường sống an toàn

Người chăm sóc nên rửa tay bằng xà phòng trước khi chuẩn bị thức ăn, hỗ trợ vệ sinh, chăm sóc đường truyền hoặc chạm vào vùng da tổn thương. Người bệnh cũng cần rửa tay sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và sau khi trở về nhà. Những người đang sốt, ho, đau họng, tiêu chảy hoặc có bệnh truyền nhiễm nên hạn chế tiếp xúc gần với người bệnh.

Nhà ở nên thông thoáng, sạch, hạn chế khói thuốc, bụi và nấm mốc. Không cần cố tạo môi trường vô trùng tuyệt đối, vì điều này khó thực hiện và có thể làm gia đình căng thẳng. Thay vào đó, hãy duy trì vệ sinh đều đặn, làm sạch các bề mặt thường chạm như tay nắm cửa, điện thoại, bàn ăn và nhà vệ sinh.

Chăm sóc miệng giúp giảm đau, ăn uống dễ hơn và hạn chế tổn thương niêm mạc. Người bệnh nên dùng bàn chải lông mềm, chải nhẹ nhàng, giữ môi ẩm và báo bác sĩ nếu có loét miệng, đau khi nuốt hoặc mảng trắng trong miệng. Nếu tiểu cầu thấp hoặc có chảy máu chân răng, cần hỏi bác sĩ về cách vệ sinh răng miệng phù hợp.

Về ăn uống, đây là thông tin chung an toàn vì các nguồn cung cấp không đưa ra chế độ ăn cụ thể. Nên ưu tiên thức ăn được nấu chín kỹ, nước uống an toàn, thực phẩm tươi và bảo quản đúng cách. Tránh ăn thực phẩm ôi, sống hoặc chưa rõ điều kiện vệ sinh. Nếu người bệnh chán ăn, buồn nôn hoặc đau miệng, có thể chia bữa nhỏ, chọn món mềm, dễ nuốt và trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng của bệnh viện thay vì ép ăn.

Hệ vi sinh đường ruột, tức cộng đồng vi sinh vật sống trong ruột, thường bị thay đổi trong giai đoạn hóa trị chuyên sâu hoặc ghép tế bào gốc tạo máu. Sự thay đổi này có liên quan với tổn thương niêm mạc, viêm, nguy cơ nhiễm trùng và quá trình phục hồi miễn dịch chậm hơn [3]. Vì vậy, không nên tự ý dùng men vi sinh, thuốc nam, thực phẩm lên men hoặc các sản phẩm “tăng đề kháng” nếu chưa được bác sĩ đồng ý, nhất là khi người bệnh giảm bạch cầu hoặc đang điều trị tích cực.

Dùng thuốc, theo dõi triệu chứng và tái khám đúng hẹn

Người chăm sóc nên lập một cuốn sổ hoặc bảng theo dõi gồm tên thuốc, liều dùng, thời điểm uống, tác dụng phụ và lịch tái khám. Thuốc điều trị ung thư, thuốc chống nôn, thuốc dự phòng nhiễm trùng, thuốc giảm đau hay các thuốc hỗ trợ khác cần dùng đúng đơn. Không tự ngừng thuốc khi thấy đỡ, không tăng liều khi quên thuốc và không dùng thuốc của người khác.

Trước khi bổ sung vitamin, khoáng chất, thuốc đông y hay thực phẩm chức năng, cần hỏi bác sĩ. Vitamin D có vai trò trong chuyển hóa xương và điều hòa miễn dịch. Một số nghiên cứu quan sát gợi ý tình trạng thiếu vitamin D có thể liên quan đến diễn tiến bệnh, đáp ứng điều trị và chăm sóc hỗ trợ ở người bệnh bạch cầu, nhưng điều này không có nghĩa vitamin D thay thế được điều trị ung thư [5]. Nếu bác sĩ nghi ngờ thiếu vitamin D, họ có thể chỉ định xét nghiệm và hướng dẫn liều bổ sung phù hợp.

Không tự ý truyền dịch, truyền máu hoặc sử dụng các biện pháp được quảng cáo là “phục hồi tủy”. Trong một nghiên cứu hồi cứu ở người cao tuổi mắc bạch cầu tủy cấp đã lui bệnh hoàn toàn nhưng suy tủy nặng sau hóa trị, truyền máu cuống rốn kết hợp chăm sóc chuẩn được nghiên cứu trong bệnh viện và có thời gian hồi phục bạch cầu trung tính, tiểu cầu ngắn hơn nhóm chăm sóc chuẩn [6]. Đây là can thiệp chuyên sâu, không phải biện pháp chăm sóc tại nhà và không phù hợp cho mọi người bệnh.

Nghỉ ngơi, vận động và hỗ trợ tinh thần

Mệt mỏi là triệu chứng rất thường gặp. Người bệnh cần xen kẽ hoạt động với nghỉ ngơi, chia nhỏ công việc và không tự trách mình khi không thể duy trì nhịp sống như trước. Nếu sức khỏe cho phép, vận động nhẹ theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể giúp duy trì sức cơ, thăng bằng và giấc ngủ. Khi có tê yếu bàn chân, cần mang dép chống trượt, giữ lối đi thông thoáng, có người hỗ trợ khi đi lại và tránh nước nóng nếu giảm cảm giác ở da.

Giấc ngủ cũng đáng được quan tâm. Một nghiên cứu ở trẻ mắc bệnh bạch cầu hoặc lymphoma cho thấy điểm rối loạn giấc ngủ cao hơn nhóm trẻ ổn định đi khám huyết học vì bệnh lành tính; các khó khăn nổi bật gồm lo âu khi ngủ và những hiện tượng bất thường trong lúc ngủ [4]. Dù nghiên cứu này ở trẻ em, người lớn cũng có thể mất ngủ vì đau, lo lắng, thuốc điều trị hoặc lịch chăm sóc dày đặc. Nên duy trì giờ ngủ tương đối đều, giảm ánh sáng và thiết bị điện tử trước khi ngủ, trao đổi với bác sĩ nếu mất ngủ kéo dài, ác mộng, buồn bã rõ rệt hoặc lo âu quá mức.

Thừa cân hoặc béo phì là yếu tố cần được bác sĩ theo dõi trong bạch cầu lympho cấp, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên. Tổng quan nghiên cứu cho thấy tình trạng này liên quan với độc tính điều trị nặng hơn, trì hoãn điều trị nhiều hơn và kết quả sống còn không biến cố kém hơn ở nhóm này [2]. Tuy nhiên, không nên áp dụng chế độ giảm cân khắc nghiệt trong lúc điều trị. Mục tiêu là dinh dưỡng đủ, vận động phù hợp và được đánh giá riêng bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cuối cùng, gia đình nên lưu sẵn số liên hệ của khoa điều trị, chuẩn bị hồ sơ thuốc và kết quả xét nghiệm khi cần đi cấp cứu. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mọi triệu chứng mới, chế độ ăn, thuốc bổ sung và kế hoạch chăm sóc tại nhà, vì từng người bệnh ung thư máu có nguy cơ và nhu cầu rất khác nhau.

Nguồn tham khảo

1. Neurofilament Light Chain: A Potential Biomarker for Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Pediatric and Adolescent Young Adults with Leukemia or Lymphoma. PMC
2. Clinical evidence and biological mechanisms linking obesity to adverse outcomes in pediatric and adolescent acute lymphoblastic leukemia. PMC
3. Host–microbiome interactions in leukemia: mechanisms, treatment response, and clinical implications. PMC
4. Sleep Disturbance Patterns in Children with Leukemia and Lymphoma: Domain-Specific Associations with Hospitalization and Treatment Context. PMC
5. Vitamin D Deficiency in Leukemia: Implications for Pathophysiology, Treatment, and Supportive Care. PMC
6. Umbilical cord blood infusion enhances hematopoietic recovery and improves survival in elderly AML patients with chemotherapy-induced myelosuppression: a retrospective study. PMC