Ức chế tủy xương (suy tủy do thuốc)

Ức chế tủy xương là gì

Tủy xương là mô mềm bên trong xương, nơi sản xuất ra các tế bào máu. Ức chế tủy xương (myelosuppression) là tình trạng hoạt động của tủy xương giảm đi, khiến cơ thể tạo ra ít hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu hơn. Đây là tác dụng phụ của một số phương pháp điều trị ung thư [1]. Khi ức chế tủy rất nặng, người ta gọi là hủy tủy, thường là chủ đích trong chuẩn bị ghép tủy [1].

Có thể hình dung tủy xương như một xưởng sản xuất ba dòng sản phẩm. Hóa trị nhắm vào các tế bào phân chia nhanh, mà xưởng này lại hoạt động hết công suất, nên sản lượng giảm tạm thời. Khi hết tác động của thuốc, xưởng dần chạy lại.

Ba dòng tế bào máu bị ảnh hưởng, mỗi dòng gây một vấn đề riêng [2]:

• Hồng cầu giảm (thiếu máu): mệt, khó thở, chóng mặt [5].
• Bạch cầu trung tính giảm (hạ bạch cầu trung tính): dễ nhiễm trùng, có thể nặng nhanh [3].
• Tiểu cầu giảm (giảm tiểu cầu): dễ bầm tím, chảy máu [4].

Ngoài thuốc điều trị, ung thư xâm lấn tủy xương như bệnh bạch cầu, u lympho, đa u tủy, hay hội chứng rối loạn sinh tủy cũng làm giảm các dòng tế bào máu [3] [5].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Ức chế tủy là lý do phổ biến khiến lịch hóa trị bị điều chỉnh. Nếu các chỉ số máu quá thấp, bác sĩ có thể hoãn đợt tiếp theo, giảm liều hoặc đổi thuốc để tủy có thời gian hồi phục [3] [4] [5]. Điều này nhằm giữ an toàn: truyền thêm hóa chất khi bạch cầu hoặc tiểu cầu đang rất thấp có thể dẫn đến nhiễm trùng nặng hoặc chảy máu nguy hiểm.

Người bệnh cũng cần biết "thời điểm yếu nhất" trong mỗi chu kỳ. Sau hóa trị, số lượng tế bào máu giảm dần và chạm đáy, gọi là điểm nadir, thường khoảng 7 đến 10 ngày sau truyền; lúc này bạch cầu, hồng cầu và tiểu cầu có thể cùng thấp, rồi dần tăng trở lại [3].

Theo dõi và cách xử trí

Xét nghiệm công thức máu. Đây là cách chính để phát hiện ức chế tủy. Bác sĩ thường cho xét nghiệm trước mỗi đợt điều trị và khi có triệu chứng, để xem số lượng hồng cầu (qua huyết sắc tố), bạch cầu trung tính và tiểu cầu [3] [4] [5]. Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng, nên hãy nhờ đội điều trị giải thích [3].

Xử trí theo dòng tế bào bị ảnh hưởng [3] [4] [5]:

• Bạch cầu thấp: phòng nhiễm trùng; kháng sinh ngay khi có sốt; thuốc kích thích tạo bạch cầu (G-CSF) trong một số phác đồ.
• Hồng cầu thấp: truyền khối hồng cầu khi thiếu máu nặng hoặc có chảy máu; bổ sung sắt, vitamin khi thiếu; thuốc kích thích tạo hồng cầu trong một số trường hợp.
• Tiểu cầu thấp: tránh chấn thương và thuốc làm loãng máu; truyền tiểu cầu khi rất thấp hoặc có chảy máu.
• Chung: hoãn chu kỳ, giảm liều hoặc đổi phác đồ khi cần.

Dấu hiệu cần liên hệ đội điều trị ngay [3] [4] [5]:

• Sốt từ 38 độ C trở lên, rét run, vã mồ hôi
• Chảy máu không cầm, nôn ra máu, phân đen, nhiều chấm xuất huyết trên da
• Khó thở cả khi nghỉ, đau ngực, tim đập nhanh
• Chóng mặt, lú lẫn, té ngã

Tự chăm sóc: rửa tay thường xuyên, tránh chỗ đông người và người ốm, ăn chín uống sôi; dùng bàn chải mềm, máy cạo điện; không tự dùng aspirin hoặc thuốc chống viêm; nghỉ ngơi xen kẽ vận động nhẹ [3] [4] [5].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phác đồ của tôi ảnh hưởng tủy xương nhiều không, dòng máu nào dễ giảm nhất?
• Tôi cần xét nghiệm công thức máu vào những ngày nào trong mỗi chu kỳ?
• Chỉ số nào thấp đến mức nào thì chu kỳ tiếp theo của tôi bị hoãn?
• Tôi có cần tiêm thuốc kích thích tạo bạch cầu hay truyền máu dự phòng không?
• Nếu phải hoãn hoặc giảm liều, điều đó có ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị của tôi không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: myelosuppression: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/myelosuppression
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Blood related Problems: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts.html
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Neutropenia (Low White Blood Cell Counts): https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/neutropenia.html
4. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Thrombocytopenia (Low Platelet Count): https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/bleeding.html
5. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Anemia in People with Cancer: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/anemia.html