Người bệnh ung thư máu (bạch cầu) nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư máu nên ăn đa dạng, đủ năng lượng và đạm, ưu tiên thực phẩm chín kỹ, sạch, dễ tiêu và phù hợp với triệu chứng đang gặp. Không có một món ăn hay chế độ kiêng đặc biệt nào được chứng minh có thể thay thế điều trị ung thư máu, vì nhu cầu dinh dưỡng thay đổi rất nhiều theo loại bệnh, giai đoạn điều trị, xét nghiệm máu và biến chứng của từng người.

Mục tiêu ăn uống: giữ sức, hạn chế sụt cân và giảm nguy cơ nhiễm trùng

Ung thư máu gồm nhiều bệnh khác nhau như bạch cầu cấp, bạch cầu mạn, u lympho, đa u tủy xương. Người bệnh có thể đang theo dõi chưa điều trị, hóa trị, điều trị nhắm trúng đích, ghép tế bào gốc tạo máu hoặc điều trị biến chứng. Vì vậy, không nên áp dụng một thực đơn giống nhau cho tất cả mọi người.

Mục tiêu quan trọng của ăn uống là giúp cơ thể có năng lượng để hồi phục, duy trì khối cơ, giảm mệt mỏi và hỗ trợ người bệnh dung nạp điều trị tốt hơn. Khi ăn kém, buồn nôn, đau miệng hoặc thay đổi vị giác, người bệnh thường dễ sụt cân. Nếu sụt cân kéo dài, cơ thể có thể yếu hơn, khó sinh hoạt và khó tiếp tục điều trị theo kế hoạch.

Một nghiên cứu trên người bệnh bạch cầu lympho mạn chưa điều trị ghi nhận một số dấu ấn viêm và dinh dưỡng trong máu có liên quan với giai đoạn bệnh nặng hơn, trong đó có tỷ số giữa protein phản ứng C và albumin [2]. Albumin là một loại protein trong máu, có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng viêm, bệnh lý và dinh dưỡng. Tuy nhiên, kết quả này không có nghĩa chỉ cần ăn nhiều một món giàu đạm là có thể cải thiện giai đoạn ung thư. Nó nhấn mạnh rằng dinh dưỡng và tình trạng toàn thân cần được bác sĩ theo dõi cùng với các xét nghiệm khác.

Người bệnh nên cố gắng chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ nếu nhanh no hoặc buồn nôn. Mỗi bữa nên có nguồn tinh bột như cơm, cháo, mì, khoai; nguồn đạm như thịt nạc, cá, trứng, sữa đã tiệt trùng, đậu phụ; cùng rau củ quả đã được rửa kỹ và chế biến phù hợp. Nếu ăn uống không đủ, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể cân nhắc các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng y học phù hợp tình trạng bệnh.

Nên ăn gì trong giai đoạn điều trị?

Nguyên tắc chung là chọn thức ăn giàu dinh dưỡng, quen thuộc, dễ ăn và bảo đảm vệ sinh. Người bệnh không cần ép bản thân ăn thật nhiều trong một bữa. Ăn ít nhưng đều đặn thường dễ thực hiện hơn.

Nguồn đạm có vai trò quan trọng vì giúp duy trì cơ bắp và hỗ trợ hồi phục mô. Có thể lựa chọn thịt gia cầm, thịt nạc, cá, trứng chín kỹ, tôm cua đã nấu chín, sữa tiệt trùng, sữa chua làm từ sữa tiệt trùng, đậu hũ, đậu đỗ nấu mềm. Nếu người bệnh có suy thận, tăng axit uric, bệnh gan hoặc các vấn đề chuyển hóa khác, lượng đạm cần được điều chỉnh theo chỉ định bác sĩ.

Rau củ và trái cây cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Người bệnh có thể ưu tiên rau nấu chín, canh, súp, trái cây rửa sạch và gọt vỏ khi cần. Nếu bị tiêu chảy, đầy bụng hoặc viêm loét miệng, thức ăn mềm như cháo thịt, súp, khoai nghiền, trứng hấp, cá hấp có thể dễ chịu hơn. Nên tránh đồ quá cay, quá chua, quá nóng hoặc quá cứng khi niêm mạc miệng bị tổn thương.

Người bệnh bị táo bón có thể tăng nước uống nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch, dùng rau củ nấu mềm, trái cây phù hợp và vận động nhẹ trong khả năng. Ngược lại, khi tiêu chảy, cần ưu tiên thức ăn mềm, ít dầu mỡ, uống bù nước theo hướng dẫn điều trị và báo bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài, sốt, đau bụng nhiều hoặc có máu trong phân.

Một số người cảm thấy tanh miệng hoặc thay đổi vị giác khi dùng thuốc. Trong trường hợp này, có thể thử thức ăn nguội bớt, dùng dụng cụ ăn bằng sứ hoặc nhựa thay vì kim loại, thay đổi cách chế biến và chọn món có mùi nhẹ. Đây là hướng dẫn chung; điều quan trọng là tìm được những món người bệnh có thể ăn được và duy trì đều.

Những thực phẩm cần hạn chế hoặc tránh

Với người bệnh ung thư máu, đặc biệt khi bạch cầu hạt trung tính thấp hoặc đang hóa trị, nguy cơ nhiễm trùng có thể tăng. Một nghiên cứu ở người có bệnh ác tính về máu cho thấy nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn kháng thuốc là biến chứng nghiêm trọng cần điều trị kháng sinh chuyên biệt [4]. Nghiên cứu này không đánh giá thức ăn, nhưng cho thấy việc phòng ngừa nhiễm trùng nói chung là rất quan trọng.

Do đó, người bệnh nên tránh hoặc thận trọng với thực phẩm sống, tái, chưa tiệt trùng hoặc nguồn gốc không rõ ràng. Ví dụ gồm tiết canh, thịt tái, cá sống, hải sản tái, trứng lòng đào, sữa tươi chưa tiệt trùng, nước đá không rõ nguồn, rau sống tại nơi khó bảo đảm vệ sinh. Không nên dùng thức ăn để lâu ở nhiệt độ phòng, thực phẩm có mùi lạ, mốc hoặc quá hạn sử dụng.

Cần rửa tay trước khi chế biến và trước khi ăn, tách riêng thực phẩm sống với thức ăn đã nấu, nấu chín kỹ thịt cá trứng, bảo quản thức ăn đúng cách. Khi người bệnh có giảm bạch cầu nặng hoặc sau ghép tế bào gốc, bác sĩ điều trị có thể yêu cầu chế độ an toàn thực phẩm nghiêm ngặt hơn trong một thời gian nhất định.

Ngoài vấn đề vệ sinh, nên hạn chế rượu bia vì có thể làm nặng thêm tổn thương gan, kích ứng niêm mạc tiêu hóa, ảnh hưởng giấc ngủ và tương tác với thuốc. Hạn chế nước ngọt, đồ uống quá nhiều đường, thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ nếu chúng làm người bệnh đầy bụng hoặc khó kiểm soát đường huyết. Không nên tự ý nhịn ăn kéo dài, ăn kiêng cực đoan, chỉ uống nước ép, hoặc chỉ ăn một nhóm thực phẩm vì dễ thiếu năng lượng và đạm.

Thận trọng với gừng, thuốc nam và thực phẩm chức năng

Gừng có thể giúp một số người dễ chịu hơn khi buồn nôn, nếu dùng như gia vị hoặc lượng thực phẩm thông thường và bác sĩ không dặn tránh. Tuy nhiên, không nên xem gừng là thuốc chữa ung thư máu. Một nghiên cứu đã tìm thấy hoạt tính chống tế bào bạch cầu dòng tủy cấp của chiết xuất gừng và một hợp chất được xác định trong gừng trên mô hình phòng thí nghiệm và động vật [3]. Kết quả tiền lâm sàng này chưa đủ để kết luận rằng ăn gừng, uống nước gừng hay dùng viên gừng có thể điều trị bệnh ở người.

Tương tự, thuốc nam, thuốc bắc, nấm dược liệu, cao lá cây, sản phẩm “thải độc” hoặc thực phẩm chức năng có thể chứa thành phần chưa được kiểm soát rõ, làm tăng nguy cơ độc gan, chảy máu hoặc tương tác với thuốc điều trị. Người bệnh nên mang nhãn sản phẩm hoặc ghi rõ thành phần để hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Thông tin về ung thư máu trên mạng xã hội có thể không đáng tin cậy. Nghiên cứu đánh giá các video về bạch cầu cấp trên hai nền tảng video ngắn cho thấy chất lượng, độ tin cậy và tính minh bạch của nhiều nội dung còn hạn chế [1]. Vì vậy, không nên quyết định ăn kiêng hay dùng sản phẩm điều trị dựa trên quảng cáo, lời truyền miệng hoặc video lan truyền.

Tóm lại, lựa chọn an toàn thường là ăn đủ, ăn chín, uống đủ theo chỉ định, tránh thực phẩm có nguy cơ nhiễm khuẩn và không tự dùng sản phẩm được quảng cáo chữa ung thư. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Quality, reliability, and transparency of algorithm-exposed top acute leukemia-related videos on Douyin and Bilibili. PMC
2. Association between serum biomarkers and clinical stage in treatment-naïve chronic lymphocytic leukemia. PMC
3. Identification of Antileukemic Compound From Ginger by Integrating UHPLC – MS , Network Pharmacology, Molecular Docking, Molecular Dynamics Simulation, and In Vitro and In Vivo Experimental Validation. PMC
4. Outcome of Ceftazidime/Avibactam Versus Alternative Antibiotics for Treatment of Carbapenem-Resistant Enterobacterales Bacteremia in Patients With Hematologic Malignancies. PMC