Cách phòng ngừa ung thư đại trực tràng

Ung thư đại trực tràng có thể không phòng ngừa hoàn toàn, nhưng nhiều trường hợp có thể giảm nguy cơ nhờ lối sống lành mạnh, phát hiện sớm polyp và tầm soát đúng thời điểm. Quan trọng nhất là kết hợp thói quen sống lâu dài với việc trao đổi bác sĩ về nguy cơ cá nhân và kế hoạch nội soi đại tràng khi phù hợp.

Hiểu đúng về phòng ngừa: giảm nguy cơ và phát hiện tổn thương sớm

Đại trực tràng là phần cuối của hệ tiêu hóa, gồm đại tràng và trực tràng. Ung thư ở cơ quan này thường phát triển từ polyp, tức các khối mô nhỏ nhô lên từ niêm mạc ruột. Không phải polyp nào cũng trở thành ung thư, nhưng một số loại có thể tiến triển theo thời gian nếu không được phát hiện và xử trí.

Vì vậy, phòng ngừa ung thư đại trực tràng gồm hai hướng. Hướng thứ nhất là phòng ngừa ban đầu, tức giảm các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi như chế độ ăn, vận động, thuốc lá và rượu. Hướng thứ hai là phòng ngừa thứ phát, tức tầm soát khi chưa có triệu chứng để tìm polyp hoặc ung thư ở giai đoạn sớm.

Một tổng quan về vai trò của y học gia đình trong chăm sóc ung thư nhấn mạnh rằng thay đổi hành vi lối sống và phát hiện bệnh ở giai đoạn chưa có triệu chứng là các chiến lược quan trọng để giảm gánh nặng ung thư [4]. Đây là lý do người khỏe mạnh vẫn nên quan tâm đến tầm soát, thay vì chỉ đi khám khi đã đau bụng hoặc đi ngoài ra máu.

Ăn uống và cân nặng: ưu tiên thực phẩm toàn phần, không dựa vào thực phẩm bổ sung

Chế độ ăn không cần cực đoan, nhưng nên hướng tới sự đa dạng và cân bằng. Thông tin chung về phòng ngừa ung thư đại trực tràng thường khuyến khích tăng rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất xơ từ thực phẩm tự nhiên. Chất xơ giúp phân mềm hơn, hỗ trợ nhu động ruột đều đặn và góp phần duy trì hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh.

Ngược lại, nên hạn chế việc dùng thường xuyên thịt chế biến sẵn, chẳng hạn xúc xích, thịt nguội, thịt xông khói; đồng thời không nên ăn quá nhiều thịt đỏ. Thay vào đó, có thể đa dạng nguồn đạm bằng cá, trứng, sữa phù hợp với cơ thể, đậu phụ, các loại đậu và thịt gia cầm. Cách chế biến cũng đáng lưu ý: nên ưu tiên luộc, hấp, kho, áp chảo nhẹ hơn là nướng cháy hoặc chiên ở nhiệt độ cao thường xuyên.

Duy trì cân nặng phù hợp với thể trạng cũng là một phần của phòng ngừa. Thừa cân, đặc biệt là tích mỡ vùng bụng, thường đi kèm với rối loạn chuyển hóa, viêm kéo dài mức độ thấp và ít vận động. Những yếu tố này có thể bất lợi cho sức khỏe nói chung, không chỉ riêng nguy cơ ung thư. Nếu cần giảm cân, nên hướng tới thay đổi bền vững về khẩu phần, vận động và giấc ngủ, thay vì nhịn ăn khắc nghiệt.

Nhiều người quan tâm đến dầu cá, omega 3 hoặc tỷ lệ omega 6 và omega 3 để phòng ung thư. Tuy nhiên, một tổng quan gần đây cho thấy bằng chứng về acid béo và ung thư đại trực tràng còn không đồng nhất. Dù một số acid béo omega 3 có liên quan thuận lợi trong một số bối cảnh, hiện chưa đủ dữ liệu để khuyến nghị thường quy thuốc bổ sung, một liều cụ thể hoặc một tỷ lệ omega 6 và omega 3 cụ thể nhằm phòng ngừa hay điều trị ung thư đại trực tràng [3]. Vì vậy, nên tập trung vào chất lượng bữa ăn tổng thể thay vì tự dùng thực phẩm bổ sung với kỳ vọng ngăn ngừa ung thư.

Vận động, rượu thuốc lá và các thói quen hằng ngày

Hoạt động thể chất đều đặn là lựa chọn có lợi cho sức khỏe đại trực tràng cũng như tim mạch, xương khớp, tinh thần và kiểm soát cân nặng. Thông tin sức khỏe chung khuyến khích chọn hình thức vận động phù hợp như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, tập sức mạnh nhẹ, làm vườn hoặc khiêu vũ. Điều quan trọng là duy trì đều đặn và giảm thời gian ngồi liên tục. Người có bệnh tim mạch, đau khớp, bệnh phổi hoặc đang điều trị ung thư nên hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp.

Không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động là nguyên tắc quan trọng. Thuốc lá không chỉ liên quan đến ung thư phổi mà còn có thể làm tăng nguy cơ nhiều bệnh ung thư khác. Nếu đang hút thuốc, bỏ thuốc ở bất cứ thời điểm nào cũng có lợi. Có thể cần kết hợp tư vấn, điều trị triệu chứng cai thuốc và sự hỗ trợ của gia đình.

Rượu bia cũng nên được hạn chế tối đa. Nếu đang uống thường xuyên hoặc khó kiểm soát việc uống, người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ để được hỗ trợ an toàn. Không nên dùng rượu bia với quan niệm “uống ít để tốt cho sức khỏe”, bởi không có lý do y khoa để bắt đầu uống rượu nhằm phòng bệnh.

Ngoài ra, cần chăm sóc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và gan nhiễm mỡ. Việc tái khám đều, dùng thuốc theo đơn và cải thiện giấc ngủ giúp cơ thể khỏe hơn, dù không thay thế cho tầm soát ung thư.

Tầm soát và nhận diện người có nguy cơ cao

Tầm soát đại trực tràng có thể bao gồm xét nghiệm phân tìm dấu hiệu chảy máu, nội soi đại tràng hoặc phương pháp khác tùy cơ sở y tế và mức nguy cơ. Nội soi có ý nghĩa đặc biệt vì bác sĩ không chỉ quan sát niêm mạc ruột mà còn có thể lấy mẫu mô hoặc cắt một số polyp khi cần. Việc phát hiện và xử trí polyp là một cách quan trọng để ngăn tổn thương tiền ung thư tiến triển.

Không nên tự chọn lịch tầm soát giống hệt người khác. Kế hoạch phù hợp phụ thuộc vào tuổi, tiền sử gia đình, tiền sử polyp, bệnh viêm ruột mạn tính, triệu chứng hiện có và các bệnh kèm theo. Người có cha mẹ, anh chị em hoặc con từng bị ung thư đại trực tràng hay polyp nguy cơ cao cần chủ động báo bác sĩ. Một số gia đình có hội chứng di truyền làm nguy cơ ung thư tăng đáng kể, khi đó có thể cần tư vấn di truyền và theo dõi sớm hơn, sát hơn.

Tầm soát không đồng nghĩa với chẩn đoán chắc chắn ung thư. Một số tổn thương lành tính hoặc tình trạng viêm có thể trông giống ung thư trên nội soi hay hình ảnh học. Chẳng hạn, các báo cáo bệnh cảnh cho thấy một số tổn thương viêm hoặc phản ứng mô lành tính có thể giống tổn thương ung thư, do đó cần xác nhận bằng mô bệnh học khi bác sĩ thấy cần thiết [1], [2]. Điều này nhấn mạnh rằng người bệnh không nên quá hoảng sợ chỉ vì một kết quả hình ảnh bất thường, nhưng cũng không nên trì hoãn các bước kiểm tra tiếp theo.

Khi nào cần đi khám sớm?

Tầm soát áp dụng cho người chưa có triệu chứng. Nếu đã có dấu hiệu bất thường, cần đi khám để chẩn đoán thay vì chờ đến lịch tầm soát. Các dấu hiệu cần chú ý gồm đi ngoài ra máu, phân đen, thay đổi kéo dài thói quen đi tiêu, tiêu chảy hoặc táo bón không rõ nguyên nhân, cảm giác đi ngoài chưa hết, đau bụng kéo dài, sụt cân không chủ ý, mệt nhiều hoặc thiếu máu.

Các triệu chứng này không phải lúc nào cũng do ung thư. Chúng có thể liên quan đến trĩ, viêm ruột, polyp lành tính hoặc nhiều bệnh khác. Tuy vậy, đánh giá sớm giúp xác định nguyên nhân và tránh bỏ sót bệnh quan trọng.

Tóm lại, cách phòng ngừa thiết thực là ăn uống cân bằng, vận động thường xuyên, tránh thuốc lá, hạn chế rượu bia, giữ cân nặng phù hợp và tầm soát theo nguy cơ cá nhân. Mỗi người có hoàn cảnh sức khỏe và tiền sử gia đình khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để xây dựng kế hoạch phòng ngừa phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. FDG-avid pulse granulomas mimicking peritoneal metastases in colorectal cancer: a case report. PMC
2. Cap Polyposis Presenting with Large Bowel Obstruction Mimicking Advanced Colorectal Cancer: A Case Report. PMC
3. Fatty Acid Heterogeneity in Colorectal Cancer: From Food Matrices to Targeted Interventions. PMC
4. Role of Family Medicine in Integrative Prevention and Management of Oncologic Diseases in Romania. PMC