Tầm soát và phát hiện sớm ung thư hắc tố da như thế nào?
Bài viết được biên soạn và tổng hợp từ 2 nghiên cứu y khoa (xem mục Nguồn tham khảo cuối bài), với mong muốn đồng hành cùng bạn hiểu rõ hơn về bệnh. Đây là thông tin tham khảo; mỗi người bệnh là một trường hợp riêng, nên các quyết định về chẩn đoán và điều trị vẫn cần được bác sĩ của bạn tư vấn trực tiếp. Cập nhật ngày 30/9/2026. Quy trình biên tập
Ung thư hắc tố da, còn gọi là melanoma, có thể được phát hiện sớm nhất bằng cách chú ý những nốt ruồi hoặc vùng da thay đổi bất thường, tự kiểm tra da đều đặn và khám bác sĩ da liễu kịp thời khi có dấu hiệu nghi ngờ. Người có nguy cơ cao hoặc đã từng mắc melanoma cần được theo dõi cá thể hóa bởi bác sĩ, vì mỗi trường hợp có mức nguy cơ tái phát và di căn khác nhau.
Phát hiện sớm rất quan trọng bởi melanoma có thể lan đến hạch bạch huyết và các cơ quan khác. Một số ổ di căn nhỏ có thể chưa sờ thấy hoặc chưa rõ trên các phương tiện chẩn đoán hình ảnh thông thường, trong khi siêu âm hạch có thể hỗ trợ phát hiện tổn thương hạch vùng ở một số người bệnh [1].
Nhận biết những tổn thương da đáng nghi
Melanoma thường phát triển từ tế bào tạo sắc tố của da. Nó có thể xuất hiện trên một nốt ruồi có sẵn nhưng cũng có thể hình thành như một đốm da mới. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là theo dõi nốt ruồi lâu năm mà còn cần để ý bất cứ tổn thương sắc tố mới nào ở da.
Một cách dễ nhớ để nhận diện dấu hiệu đáng nghi là nguyên tắc ABCDE:
A, bất đối xứng: Hai nửa của nốt ruồi hoặc mảng sắc tố trông không giống nhau.
B, bờ viền không đều: Bờ tổn thương nham nhở, mờ, có chỗ lồi lõm hoặc lan tỏa không rõ ranh giới.
C, màu sắc không đồng nhất: Một tổn thương có thể có nhiều sắc độ như nâu, đen, xám, đỏ, hồng, xanh hoặc trắng. Tuy nhiên, melanoma không phải lúc nào cũng có màu đen. Một số tổn thương ít sắc tố có thể có màu hồng hoặc đỏ.
D, đường kính hoặc kích thước thay đổi: Một nốt mới lớn dần, hoặc một tổn thương cũ tăng kích thước, cần được đánh giá. Kích thước không phải tiêu chí duy nhất vì tổn thương nhỏ vẫn có thể đáng ngờ.
E, tiến triển: Đây thường là dấu hiệu có ích nhất. Nốt ruồi thay đổi về hình dạng, màu, độ dày, bề mặt; ngứa kéo dài; đau; đóng vảy; chảy máu; loét hoặc không lành cần được khám sớm.
Ngoài ABCDE, có thể áp dụng dấu hiệu “vịt con xấu xí”, nghĩa là một nốt trên cơ thể trông khác hẳn những nốt còn lại. Chẳng hạn, một người có nhiều nốt ruồi nâu tròn, đều màu nhưng xuất hiện một nốt đen hơn, không đều hoặc phát triển nhanh, thì nốt đó cần được chú ý.
Melanoma có thể xuất hiện ở những vùng ít được nhìn thấy như da đầu, sau tai, lưng, mông, kẽ ngón, lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc dưới móng. Vì vậy, khi tự kiểm tra da, nên quan sát toàn thân trong gương, nhờ người thân hỗ trợ kiểm tra lưng và da đầu nếu có thể. Các vệt sắc tố mới hoặc ngày càng đậm, rộng ở móng, đặc biệt khi sắc tố lan ra vùng da quanh móng, cũng nên được bác sĩ đánh giá.
Ai nên chủ động khám da liễu để tầm soát?
Khám da liễu định kỳ có thể đặc biệt hữu ích cho người có nhiều nốt ruồi, nốt ruồi không điển hình, tiền sử bản thân hoặc gia đình có melanoma, từng bị cháy nắng nhiều, tiếp xúc tia cực tím nhiều hoặc có làn da dễ bỏng nắng. Người đang dùng thuốc làm suy giảm miễn dịch cũng nên hỏi bác sĩ về nhu cầu theo dõi da.
Hiện nay, việc tầm soát melanoma không chỉ đơn giản là xét nghiệm máu hay chụp hình toàn thân cho tất cả mọi người. Với người chưa có triệu chứng và nguy cơ thông thường, biện pháp thiết thực nhất vẫn là tự quan sát da, bảo vệ da khỏi tia cực tím và đi khám khi thấy tổn thương thay đổi. Bác sĩ da liễu sẽ đánh giá nguy cơ cá nhân để quyết định có cần theo dõi sát hơn hay không.
Khi khám, bác sĩ thường quan sát toàn bộ da, hỏi về thời điểm xuất hiện và diễn tiến của tổn thương. Kính soi da là dụng cụ phóng đại kết hợp ánh sáng giúp bác sĩ nhìn rõ cấu trúc sắc tố mà mắt thường khó nhận ra. Nếu tổn thương nghi ngờ, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết, tức lấy một phần hoặc toàn bộ tổn thương để xét nghiệm dưới kính hiển vi. Đây là bước quan trọng để khẳng định chẩn đoán, không thể thay thế chỉ bằng nhìn màu sắc hay chụp ảnh.
Chụp ảnh da toàn thân hoặc lưu ảnh một số nốt ruồi cũng có thể hữu ích ở người có nhiều tổn thương sắc tố. Các hình ảnh này giúp so sánh qua các lần khám để nhận ra nốt mới hay sự thay đổi theo thời gian.
Sau khi đã chẩn đoán melanoma, theo dõi phát hiện tái phát ra sao?
Sau điều trị melanoma, mục tiêu không chỉ là theo dõi vết mổ mà còn phát hiện sớm tái phát tại da, tại hạch hoặc ở cơ quan khác. Kế hoạch theo dõi phụ thuộc vào đặc điểm khối u ban đầu, bao gồm độ dày, tình trạng loét, hạch bạch huyết, giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và tình trạng sức khỏe chung.
Người bệnh nên báo sớm nếu thấy cục nổi mới gần sẹo mổ, vùng da sậm màu mới, hạch to kéo dài ở cổ, nách hoặc bẹn, hoặc các triệu chứng toàn thân không giải thích được. Không phải mọi triệu chứng đều do ung thư, nhưng đánh giá sớm giúp tránh bỏ sót vấn đề quan trọng.
Siêu âm hạch là một công cụ có thể được bác sĩ sử dụng trong những tình huống phù hợp. Một báo cáo ca bệnh cho thấy ở người có melanoma vùng đùi, khám lâm sàng và chụp cắt lớp, cộng hưởng từ chưa phát hiện di căn, nhưng siêu âm đã nhận ra một hạch bẹn nhỏ có đặc điểm nghi ngờ; xét nghiệm mô bệnh học sau đó xác nhận hạch có di căn [1]. Kết quả này cho thấy siêu âm có thể bổ sung cho khám lâm sàng ở một số người bệnh, nhưng một ca bệnh không có nghĩa mọi người đều cần siêu âm hạch giống nhau.
Các xét nghiệm hình ảnh sâu hơn như chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ thường được cân nhắc khi nguy cơ cao hơn, có triệu chứng, bất thường khi khám hoặc theo kế hoạch theo dõi của chuyên khoa ung bướu. Bác sĩ sẽ cân đối lợi ích phát hiện sớm với nguy cơ phát hiện tình cờ những bất thường không nguy hiểm nhưng gây lo lắng và phải làm thêm xét nghiệm.
Vai trò hiện tại của xét nghiệm máu và các kỹ thuật mới
Nhiều người mong muốn có xét nghiệm máu để phát hiện melanoma thật sớm. Tuy nhiên, xét nghiệm DNA khối u lưu hành trong máu (ctDNA) hiện chưa phải phương pháp tầm soát thường quy cho cộng đồng hoặc công cụ duy nhất để theo dõi mọi người bệnh melanoma.
Trong một phân tích hồi cứu trên 50 người bệnh melanoma giai đoạn tiến xa được điều trị miễn dịch kết hợp xạ trị giảm nhẹ, việc ADN khối u lưu hành trong máu không còn phát hiện được sau xạ trị liên quan với thời gian sống lâu hơn so với nhóm vẫn còn ADN khối u lưu hành trong máu hoặc ADN khối u lưu hành trong máu tăng lên [2]. Dù kết quả này gợi ý ADN khối u lưu hành trong máu có tiềm năng hỗ trợ đánh giá tiên lượng, chính nghiên cứu cũng nêu cần thêm nghiên cứu tiến cứu trước khi dùng xét nghiệm này thường quy để quyết định điều trị hoặc chiến lược theo dõi [2].
Do đó, nếu được đề nghị làm xét nghiệm mới, người bệnh nên hỏi rõ mục đích xét nghiệm là chẩn đoán, đánh giá tiên lượng hay theo dõi đáp ứng; kết quả có làm thay đổi cách điều trị hay không; và xét nghiệm có phù hợp với giai đoạn bệnh của mình không.
Những việc thiết thực bạn có thể làm
Bảo vệ da trước tia cực tím là một phần quan trọng của phòng ngừa chung. Nên tránh để da bỏng nắng, tìm bóng râm khi nắng gắt, mặc quần áo che phủ, đội mũ rộng vành, đeo kính phù hợp và sử dụng kem chống nắng theo hướng dẫn. Tránh sử dụng thiết bị làm rám da nhân tạo.
Nếu có nốt ruồi đáng ngờ, không nên tự bôi thuốc, đốt, cắt hoặc cố làm mờ tổn thương trước khi khám. Việc này có thể làm tổn thương da, gây nhiễm trùng và khiến việc đánh giá chính xác trở nên khó hơn. Chụp ảnh tổn thương kèm ngày tháng có thể giúp theo dõi thay đổi, nhưng không thay thế khám trực tiếp.
Mỗi trường hợp đều khác nhau, đặc biệt với người từng mắc melanoma hoặc có nguy cơ cao. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ da liễu hoặc bác sĩ điều trị ung bướu để có lịch khám và phương án theo dõi phù hợp với bạn.