Cách phòng ngừa ung thư hắc tố da

Ung thư hắc tố da, còn gọi là melanoma, không phải lúc nào cũng phòng ngừa hoàn toàn được, nhưng có thể giảm đáng kể nguy cơ bằng cách hạn chế tổn thương da do tia cực tím, tránh để da bị cháy nắng và theo dõi các nốt sắc tố bất thường. Điều quan trọng là kết hợp bảo vệ da hằng ngày với khám da định kỳ, nhất là khi bạn có nhiều yếu tố nguy cơ.

Vì sao cần phòng ngừa sớm?

Melanoma là ung thư phát triển từ tế bào tạo sắc tố của da, tức tế bào sản xuất melanin. Bệnh có thể xuất hiện trên vùng da thường tiếp xúc với nắng như mặt, cổ, lưng, tay, chân, nhưng cũng có thể hình thành ở da đầu, lòng bàn chân, móng, mắt hoặc các vùng ít tiếp xúc ánh nắng.

Tia cực tím từ ánh nắng mặt trời và từ thiết bị làm rám da có thể làm tổn thương vật liệu di truyền trong tế bào da. Theo thời gian, các tổn thương này có thể góp phần làm tế bào phát triển mất kiểm soát. Không phải mọi nốt ruồi đều trở thành ung thư, và không phải người bị melanoma đều từng phơi nắng nhiều. Tuy vậy, bảo vệ da trước tia cực tím vẫn là biện pháp chủ động quan trọng nhất mà mỗi người có thể thực hiện.

Phòng ngừa không chỉ là dùng kem chống nắng. Nghiên cứu về hành vi bảo vệ da cho thấy kiến thức về nguy cơ, thái độ đối với ánh nắng và thói quen bảo vệ da đều có liên quan với nhau. Việc đánh giá nguy cơ cá nhân và nâng cao hiểu biết của người bệnh là một phần cần thiết trong chiến lược phòng ngừa melanoma [4].

Giảm tiếp xúc với tia cực tím một cách thực tế

Bạn không cần tránh mọi hoạt động ngoài trời, vì vận động và sinh hoạt ngoài trời có lợi cho sức khỏe. Mục tiêu là giảm phơi nhiễm tia cực tím không cần thiết và tránh cháy nắng.

Trước hết, hãy ưu tiên tìm bóng râm khi ở ngoài trời, đặc biệt lúc ánh nắng mạnh. Bóng râm giúp giảm lượng tia cực tím chiếu trực tiếp lên da, nhưng không bảo vệ hoàn toàn vì tia có thể phản xạ từ nước, cát, mặt đường hoặc bề mặt sáng. Vì vậy, vẫn nên phối hợp quần áo che chắn, mũ và kem chống nắng.

Quần áo là một hàng rào bảo vệ đơn giản và đáng tin cậy. Áo dài tay, quần dài nhẹ, vải dệt dày vừa phải, mũ vành rộng giúp che vùng mặt, tai, cổ và da đầu. Kính râm có khả năng lọc tia cực tím cũng hữu ích cho mắt và vùng da mỏng quanh mắt. Người tóc thưa, hói đầu hoặc có sẹo trên da đầu càng nên che chắn kỹ vùng này.

Kem chống nắng nên được xem là lớp bảo vệ bổ sung, không phải lý do để ở nắng lâu hơn. Bạn có thể chọn sản phẩm phổ rộng, nghĩa là có khả năng bảo vệ trước cả hai nhóm tia cực tím thường gặp, và dùng theo đúng hướng dẫn trên nhãn. Cần thoa đủ lượng cho các vùng da hở, bao gồm tai, gáy, mu bàn tay, bàn chân nếu đi dép hở, và thoa lại khi đổ mồ hôi nhiều, bơi hoặc lau người. Nếu da dễ kích ứng, hãy chọn sản phẩm phù hợp với da nhạy cảm và thử trên một vùng da nhỏ trước.

Không nên sử dụng giường tắm nắng hoặc các thiết bị làm rám da bằng tia cực tím. Da rám nắng không phải là dấu hiệu “khỏe mạnh”, mà phản ánh da đã phản ứng với tổn thương do tia cực tím. Việc cố tình làm da sạm màu, kể cả trước một chuyến đi biển, không phải là cách bảo vệ da.

Trẻ em và thanh thiếu niên cũng cần được bảo vệ kỹ. Cháy nắng ở giai đoạn sớm của cuộc đời là điều nên tránh. Cha mẹ, người chăm sóc và nhà trường có vai trò tạo thói quen che chắn, tìm bóng râm và dùng kem chống nắng phù hợp cho trẻ.

Ai cần cảnh giác hơn với melanoma?

Mọi người đều có thể mắc melanoma, kể cả người da sẫm màu. Tuy nhiên, nguy cơ có thể cao hơn ở người có da sáng, tóc sáng màu, mắt sáng, dễ đỏ da hoặc cháy nắng; người có nhiều nốt ruồi; người có nốt ruồi lớn hoặc nốt ruồi hình dạng bất thường; người từng bị cháy nắng nặng; hoặc thường xuyên làm việc, chơi thể thao ngoài trời.

Bạn cũng nên chủ động trao đổi với bác sĩ nếu gia đình có người từng mắc melanoma, nếu bản thân đã từng bị ung thư da, hoặc đang dùng thuốc hay có bệnh lý làm suy giảm miễn dịch. Người từng có melanoma cần theo dõi nghiêm ngặt hơn vì nguy cơ xuất hiện tổn thương da mới hoặc tái phát sẽ khác với người chưa từng mắc bệnh.

Không nên tự đánh giá nguy cơ chỉ dựa trên màu da. Melanoma ở người da sẫm màu đôi khi được phát hiện muộn vì dễ bị bỏ qua, nhất là khi xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, dưới móng hoặc niêm mạc. Một đốm sẫm màu mới ở lòng bàn chân, một vệt sắc tố dưới móng đang thay đổi, hoặc vết loét không lành đều cần được khám.

Tự kiểm tra da và nhận biết dấu hiệu đáng ngờ

Tự quan sát da đều đặn giúp bạn quen với các nốt ruồi và đốm sắc tố vốn có trên cơ thể. Bạn có thể kiểm tra trước gương ở nơi đủ sáng, quan sát mặt, cổ, ngực, bụng, lưng, nách, tay, chân, lòng bàn chân, kẽ ngón, móng và da đầu. Có thể nhờ người thân hỗ trợ kiểm tra lưng, da đầu hoặc các vị trí khó nhìn.

Một cách ghi nhớ phổ biến là quy tắc ABCDE. A là không đối xứng, nghĩa là hai nửa nốt sắc tố không giống nhau. B là bờ viền không đều, nham nhở hoặc mờ. C là màu sắc không đồng nhất, có nhiều màu hoặc thay đổi màu. D là đường kính tăng lên hoặc kích thước khác thường. E là tiến triển, tức nốt ruồi thay đổi về kích thước, hình dáng, màu sắc, cảm giác hoặc bề mặt theo thời gian.

Tuy nhiên, quy tắc này chỉ là công cụ gợi ý, không thay thế chẩn đoán. Một tổn thương đáng chú ý có thể rất nhỏ, có thể không mang đủ các đặc điểm ABCDE, hoặc có hình dạng khác với những nốt ruồi còn lại trên cơ thể. Hãy chú ý “nốt khác biệt”, tức nốt trông không giống các nốt khác của bạn.

Cần đi khám da liễu sớm nếu một nốt ruồi hay mảng da có thay đổi rõ, ngứa dai dẳng, đau, chảy máu, đóng vảy, loét, hoặc không lành. Bác sĩ có thể khám bằng thiết bị phóng đại chuyên dụng và quyết định có cần lấy mẫu mô xét nghiệm hay không. Phát hiện sớm đặc biệt quan trọng vì melanoma giai đoạn sớm thường có nhiều lựa chọn điều trị hơn.

Những điều không nên làm và vai trò của điều trị y khoa

Không có bằng chứng để dùng thuốc chống ký sinh trùng, thực phẩm bổ sung hoặc phương pháp truyền miệng nhằm phòng ngừa hay tự điều trị melanoma. Một báo cáo ca bệnh về người tự dùng ivermectin và fenbendazole không thể chứng minh các thuốc này có hiệu quả. Diễn biến bệnh có thể liên quan đến đáp ứng miễn dịch tự nhiên, và báo cáo cũng nhấn mạnh chưa có bằng chứng lâm sàng ủng hộ việc dùng các thuốc này cho melanoma, đồng thời cần lưu ý nguy cơ độc tính [3].

Các loại vắc xin điều trị melanoma đang được nghiên cứu nhằm kích hoạt hệ miễn dịch nhận diện tế bào ung thư, bao gồm vắc xin nhắm vào kháng nguyên khối u hoặc các đột biến riêng của từng người bệnh [1]. Đây là hướng điều trị cho người đã mắc ung thư, không phải vắc xin phòng bệnh dành cho cộng đồng như vắc xin phòng bệnh truyền nhiễm. Một số chiến lược miễn dịch khác cũng đang được nghiên cứu ở melanoma tiến triển, nhưng hiệu quả và tác dụng phụ phụ thuộc rất nhiều vào từng phác đồ và từng người bệnh [2].

Vì vậy, cách phòng ngừa thiết thực nhất vẫn là bảo vệ da khỏi tia cực tím, không làm rám da nhân tạo, tự theo dõi thay đổi trên da và khám sớm khi có dấu hiệu bất thường. Mỗi người có mức nguy cơ khác nhau, nên nếu bạn có nhiều nốt ruồi, tiền sử gia đình hoặc từng bị ung thư da, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ da liễu hoặc bác sĩ điều trị để có kế hoạch theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Therapeutic melanoma vaccines: Platforms, neoantigen strategies, and emerging combination immunotherapies. PMC
2. Efficacy and Safety of Immunotherapeutic Strategies for the Treatment of MART-1-Expressing Melanoma: Systematic Review of Clinical Trials. PMC
3. Case Report: Metastatic melanoma with initial ctdna decline and radiographic response during self-directed antiparasitic use: treatment effect or spontaneous regression?. PMC
4. Development and Preliminary Psychometric Evaluation of a Melanoma Risk, Knowledge and Protective Behavior Questionnaire for Serbian Patients. PMC