Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư tinh hoàn

Mắc ung thư tinh hoàn có thể gây sốc, lo lắng, buồn bã hoặc hoang mang, ngay cả khi bệnh thường có khả năng đáp ứng điều trị tốt. Những cảm xúc này không có nghĩa là bạn yếu đuối. Mỗi người trải qua ung thư theo cách riêng, và việc chăm sóc tinh thần cũng quan trọng như điều trị khối u.

Vì sao ung thư tinh hoàn dễ ảnh hưởng đến tâm lý?

Ung thư tinh hoàn thường xảy ra ở nam giới trẻ, vào giai đoạn nhiều người đang học tập, xây dựng sự nghiệp, yêu đương, kết hôn hoặc dự định có con. Vì vậy, chẩn đoán bệnh không chỉ tạo ra nỗi lo về sức khỏe, mà còn có thể làm đảo lộn hình dung của bạn về tương lai.

Nhiều người bệnh có thể trải qua một hoặc nhiều cảm xúc sau:

• Sốc và khó tin khi mới nhận chẩn đoán.
• Lo sợ đau đớn, hóa trị, phẫu thuật hoặc tác dụng phụ.
• Buồn bã vì phải tạm dừng công việc, học tập, thể thao hay kế hoạch cá nhân.
• Lo về khả năng sinh sản, chất lượng tinh trùng và việc có con sau này.
• Tự ti về cơ thể sau phẫu thuật cắt tinh hoàn, đặc biệt khi nhìn sẹo mổ hoặc thay đổi hình dáng bìu.
• Lo lắng về đời sống tình dục, khả năng cương, ham muốn hoặc cảm giác hấp dẫn trong mắt bạn tình.
• Sợ ung thư tái phát hoặc tiến triển, đặc biệt trong các lần tái khám, xét nghiệm máu, chụp chiếu.

Ung thư tinh hoàn thường thuộc nhóm u tế bào mầm. Nhiều trường hợp nhạy cảm đáng kể với cisplatin, một thuốc hóa trị quan trọng. Tuy nhiên, vẫn có một nhóm nhỏ người bệnh kháng điều trị hoặc gặp các vấn đề kéo dài, từ đó chất lượng cuộc sống có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn [1]. Điều này cho thấy không nên đánh giá thấp khó khăn tinh thần của người bệnh chỉ vì ung thư tinh hoàn thường được nhắc đến như một loại ung thư có tiên lượng thuận lợi.

Nỗi sợ tái phát là cảm xúc phổ biến và có thật

“Sợ ung thư quay lại” là một dạng lo lắng rất thường gặp sau điều trị. Người bệnh có thể thấy bất an trước mỗi lần xét nghiệm dấu ấn ung thư, siêu âm, chụp cắt lớp hoặc chờ bác sĩ thông báo kết quả. Có người chỉ cần cảm nhận một cơn đau nhẹ ở lưng, bụng hay vùng bìu cũng lập tức nghĩ đến tái phát.

Nghiên cứu ở nam giới đã điều trị các ung thư thuộc hệ sinh sản cho thấy nỗi sợ bệnh tiến triển có liên quan rõ nhất với tình trạng bệnh hiện tại, như đang điều trị gần đây hoặc có tái phát. Tuy nhiên, không có một yếu tố đơn lẻ nào đủ để dự đoán chính xác ai sẽ lo lắng nhiều hơn [3]. Nói cách khác, cả người bệnh ở giai đoạn sớm, đã điều trị xong, lẫn người đang điều trị đều có thể cần được hỗ trợ tâm lý.

Điều quan trọng là phân biệt giữa lo lắng giúp bạn tuân thủ tái khám với lo lắng làm cuộc sống bị thu hẹp. Bạn nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu thường xuyên mất ngủ vì sợ bệnh tái phát, liên tục kiểm tra cơ thể, tìm kiếm thông tin y khoa đến kiệt sức, không dám lập kế hoạch tương lai, hoặc né tránh tái khám vì quá sợ hãi.

Thay vì tự trách “mình phải lạc quan lên”, bạn có thể thử gọi đúng tên cảm xúc: “Tôi đang sợ vì sắp chụp kiểm tra”, hoặc “Tôi lo vì chưa hiểu kết quả xét nghiệm”. Khi nỗi lo được nói thành lời, bác sĩ và người thân sẽ dễ hỗ trợ bạn hơn.

Nam tính, tình dục và khả năng làm cha

Tinh hoàn có ý nghĩa đặc biệt với nhiều nam giới vì liên quan đến hormone nam, sinh sản, tình dục và hình ảnh cơ thể. Do đó, sau khi được chẩn đoán hoặc phẫu thuật, một số người có thể âm thầm tự hỏi: “Mình còn là đàn ông bình thường không?”, “Bạn đời có thay đổi cách nhìn về mình không?”, hoặc “Mình có thể có con không?”

Đây là những câu hỏi chính đáng, không phải chuyện “ngại nói”. Việc mất một tinh hoàn không tự động đồng nghĩa mất khả năng quan hệ tình dục hay mất khả năng làm cha. Tuy vậy, chức năng tình dục và sinh sản của từng người phụ thuộc vào nhiều yếu tố, gồm tinh hoàn còn lại, tình trạng hormone, phác đồ điều trị, sức khỏe trước đó và tâm lý hiện tại. Lo âu, trầm cảm, mệt mỏi, đau, áp lực phải “thể hiện tốt” cũng có thể làm giảm ham muốn hoặc ảnh hưởng khả năng cương.

Các phương pháp điều trị ung thư có thể tác động đến khả năng sinh sản. Nghiên cứu về bảo tồn mô tinh hoàn nhấn mạnh việc điều trị ung thư có thể tạo nguy cơ vô sinh ở trẻ em trai và nam giới trẻ, vì vậy bảo tồn khả năng sinh sản là một vấn đề đáng quan tâm [4]. Với người trưởng thành, nếu còn thời gian trước điều trị, bạn có thể hỏi bác sĩ về lưu trữ tinh trùng. Đây là cuộc trao đổi cần diễn ra sớm, bởi lựa chọn phù hợp phụ thuộc vào tình trạng bệnh và kế hoạch điều trị.

Nếu bạn có bạn tình, hãy cân nhắc chia sẻ từng phần theo mức bạn thấy an toàn. Bạn không cần phải nói mọi điều ngay lập tức. Một câu đơn giản như “Tôi đang lo về cơ thể và chuyện gần gũi sau điều trị, tôi muốn chúng ta cùng tìm hiểu” có thể giúp giảm khoảng cách. Khi có khó khăn kéo dài về ham muốn, cương hoặc lo âu tình dục, bác sĩ ung bướu có thể phối hợp với nam khoa, nội tiết hoặc chuyên gia sức khỏe tình dục.

Những cách thực tế để giữ vững tinh thần

Bạn không cần phải tích cực mọi lúc. Mục tiêu thực tế hơn là có cách đối phó khi cảm xúc trở nên quá nặng nề.

Trước hết, hãy xin bác sĩ giải thích rõ kế hoạch điều trị bằng ngôn ngữ dễ hiểu: bệnh ở giai đoạn nào, mục tiêu điều trị là gì, những dấu hiệu nào cần liên hệ bệnh viện, lịch tái khám ra sao và tác dụng phụ nào có thể gặp. Sự không chắc chắn thường làm lo âu tăng lên. Bạn có thể ghi câu hỏi vào điện thoại, nhờ người thân đi cùng hoặc xin ghi lại các điểm chính sau buổi khám.

Thứ hai, hãy chọn lọc thông tin. Tin tức trên mạng có thể lẫn lộn giữa kiến thức đáng tin cậy và câu chuyện cá nhân không phù hợp với tình trạng của bạn. Không nên tự dùng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc thảo dược với hy vọng thay thế điều trị ung thư. Một số nghiên cứu trên động vật có khảo sát các chất nhằm giảm tổn thương tinh hoàn do thuốc chống ung thư, nhưng những kết quả này không đồng nghĩa đã chứng minh hiệu quả hoặc an toàn cho người bệnh ung thư tinh hoàn [2], [5].

Thứ ba, duy trì những nền tảng cơ bản khi sức khỏe cho phép: ngủ theo giờ tương đối ổn định, ăn đủ bữa, vận động nhẹ theo chỉ dẫn, giữ liên lạc với người thân và tiếp tục một vài hoạt động mang lại cảm giác bình thường. Đây là thông tin chăm sóc chung, không thay thế chỉ định điều trị cá thể hóa. Nếu đang hóa trị hoặc mới phẫu thuật, hãy hỏi bác sĩ trước khi tập luyện mạnh hay thay đổi chế độ ăn đáng kể.

Thứ tư, cân nhắc hỗ trợ chuyên môn. Nhà tâm lý lâm sàng, bác sĩ tâm thần hoặc nhân viên công tác xã hội y tế có thể giúp bạn xử lý lo âu, trầm cảm, hình ảnh cơ thể và giao tiếp với gia đình. Hỗ trợ tâm lý nên sẵn có cho mọi người bệnh, không chỉ dành cho người đang tái phát hay có điều trị phức tạp [3].

Khi nào cần tìm trợ giúp khẩn cấp?

Bạn nên báo sớm cho bác sĩ điều trị nếu buồn bã, hoảng sợ hoặc mất ngủ kéo dài và ảnh hưởng rõ đến ăn uống, công việc, quan hệ gia đình hay khả năng đi điều trị. Cần tìm hỗ trợ khẩn cấp tại cơ sở y tế gần nhất nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy không muốn sống, hoặc không thể tự giữ an toàn cho mình.

Ung thư tinh hoàn là một hành trình y khoa và cảm xúc. Bạn không cần tự chịu đựng nỗi sợ về tái phát, khả năng sinh sản, tình dục hay tương lai. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về những điều khiến bạn lo nhất, để nhận được hỗ trợ phù hợp với tình trạng bệnh và hoàn cảnh riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Driving precision medicine in testicular germ cell tumors: from preclinical models to clinical applications. PMC
2. Investigation of the Protective Effect of Centella asiatica Against Doxorubicin-Induced Testicular Damage in Rats. PMC
3. Fear of Cancer Progression as a Psychological Component of Cancer Rehabilitation in Men Treated for Reproductive System Malignancies: A Multi-Regional Cross-Sectional Study in Kazakhstan. PMC
4. Chitosan and Chitosan Oligosaccharide Enhance Cryopreservation of Rabbit Testicular Tissue. PMC
5. Radix Bupleuri Chinensis Extract Ameliorates Doxorubicin-Induced Spermatogenic Dysfunction: Involvement of the GnRHR Signaling Pathway and Taurine Biosynthesis. PMC