Người bệnh ung thư tinh hoàn nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư tinh hoàn thường không cần theo một “chế độ ăn chống ung thư” đặc biệt nào. Điều quan trọng nhất là ăn đủ năng lượng, đủ đạm, nhiều thực phẩm tươi, uống đủ nước và điều chỉnh theo triệu chứng cũng như phác đồ điều trị của từng người. Không có thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung nào được chứng minh có thể thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay theo dõi chủ động.

Mục tiêu dinh dưỡng trong quá trình điều trị

Ung thư tinh hoàn thường được điều trị bằng phẫu thuật cắt tinh hoàn bệnh, sau đó có thể theo dõi sát hoặc dùng hóa trị, tùy loại ung thư và giai đoạn bệnh. Một nghiên cứu thực tế trên 114 người bệnh u tế bào mầm tinh hoàn ghi nhận có người được theo dõi chủ động, có người hóa trị; quyết định điều trị phụ thuộc vào đặc điểm bệnh và nguy cơ tái phát của từng cá nhân [3]. Vì vậy, nhu cầu ăn uống cũng không giống nhau giữa các người bệnh.

Mục tiêu chính của dinh dưỡng là giúp cơ thể duy trì cân nặng, sức cơ, sức đề kháng và khả năng hồi phục. Ăn đủ cũng giúp người bệnh chịu đựng điều trị tốt hơn khi gặp mệt mỏi, buồn nôn, thay đổi vị giác, chán ăn, tiêu chảy, táo bón hoặc đau miệng.

Một bữa ăn cân đối nên có các nhóm sau:

1. Đạm: thịt nạc, cá, trứng, sữa hoặc sữa chua đã tiệt trùng, đậu hũ, đậu đỗ, các loại hạt. Đạm cần thiết cho lành vết mổ, duy trì cơ bắp và phục hồi cơ thể.

2. Tinh bột chất lượng tốt: cơm, cháo, bún, phở, khoai, ngô, yến mạch, bánh mì. Khi đang sụt cân hoặc ăn kém, không nên tự ý cắt hoàn toàn tinh bột vì cơ thể cần năng lượng.

3. Rau củ và trái cây: ưu tiên đa dạng màu sắc, chế biến sạch và phù hợp khả năng tiêu hóa. Các thực phẩm này cung cấp chất xơ, vitamin và các hợp chất thực vật.

4. Chất béo lành mạnh: dầu thực vật, cá béo, quả bơ, lạc, mè, hạt điều hoặc các loại hạt khác nếu người bệnh ăn được. Chất béo giúp tăng năng lượng cho khẩu phần khi người bệnh ăn ít.

5. Nước: nước lọc, canh, súp, sữa, dung dịch bù nước phù hợp khi có tiêu chảy hoặc nôn, theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Lượng nước cần thiết thay đổi theo tình trạng thận, tim, mức độ nôn hoặc tiêu chảy.

Nếu mới mổ và ăn uống bình thường, người bệnh có thể trở lại chế độ ăn cân đối tương đối sớm theo chỉ định của bác sĩ. Không cần kiêng thịt bò, thịt gà, trứng hay hải sản chỉ vì lo “làm vết mổ xấu”. Tuy nhiên, nếu từng dị ứng hoặc bác sĩ yêu cầu hạn chế do bệnh lý khác thì cần tuân thủ riêng.

Có nên ăn nhiều rau quả, thực phẩm chứa chất chống oxy hóa?

Nên ăn rau quả trong bữa ăn hằng ngày, nhưng không nên hiểu rằng ăn thật nhiều một loại thực phẩm sẽ chữa được ung thư. Một số hợp chất tự nhiên trong rau quả được nghiên cứu về khả năng điều hòa viêm và stress oxy hóa, tức tình trạng mất cân bằng có thể gây tổn thương tế bào. Ví dụ, axit syringic có trong một số rau quả được ghi nhận có các hoạt tính sinh học tiềm năng qua nghiên cứu tiền lâm sàng [1].

Tuy vậy, kết quả trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật chưa đồng nghĩa với hiệu quả điều trị ung thư ở người. Tương tự, axit chlorogenic được nghiên cứu trên chuột trong bối cảnh tổn thương tinh hoàn do một thuốc hóa trị, với giả thuyết liên quan đến chống oxy hóa và bảo vệ quá trình sinh tinh [5]. Đây không phải bằng chứng để người bệnh tự mua viên uống axit chlorogenic, cà phê đậm đặc, chiết xuất thảo dược hay thuốc “bổ tinh hoàn”.

Một tổng quan chuyên môn về các sản phẩm dinh dưỡng trong ung thư tiết niệu, bao gồm u tế bào mầm tinh hoàn, nhấn mạnh rằng các chất bổ sung từ thực phẩm và thảo dược chỉ nên được xem là yếu tố hỗ trợ đang nghiên cứu, không phải thuốc chống ung thư và không thay thế điều trị chuẩn [4].

Vì thế, cách an toàn hơn là lấy chất chống oxy hóa từ thực phẩm thông thường: rau xanh, cà rốt, bí đỏ, cà chua, cam quýt, chuối, đu đủ, ổi, táo, các loại đậu và ngũ cốc. Không cần ép nước quả quá nhiều, vì nước ép có thể nhiều đường nhưng ít chất xơ hơn ăn nguyên miếng.

Những thực phẩm và thói quen nên hạn chế

Người bệnh không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối nhiều món ăn, nhưng nên hạn chế các yếu tố có thể làm sức khỏe tổng thể kém đi hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng, rối loạn tiêu hóa.

Rượu bia nên tránh, đặc biệt trong thời gian hóa trị, dùng thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hoặc khi xét nghiệm chức năng gan bất thường. Rượu có thể làm mất nước, kích thích dạ dày, làm nặng buồn nôn và có thể ảnh hưởng đến việc dùng thuốc. Người bệnh cần hỏi bác sĩ điều trị thời điểm có thể dùng lại đồ uống có cồn, nếu có.

Thuốc lá, thuốc lá điện tử và các chất kích thích nên ngừng. Đây là lời khuyên sức khỏe chung quan trọng, vì hút thuốc làm bất lợi cho tim phổi, khả năng lành vết thương và sức khỏe sinh sản.

Thực phẩm sống hoặc không bảo đảm vệ sinh cần đặc biệt thận trọng khi bạch cầu giảm do hóa trị. Nên tránh tiết canh, thịt cá sống hoặc tái, trứng sống, sữa chưa tiệt trùng, rau sống rửa không kỹ, thực phẩm để lâu ở nhiệt độ phòng. Hãy ăn chín, uống sôi, rửa tay trước chế biến và bảo quản thức ăn đúng cách. Đây là nguyên tắc an toàn chung vì nguy cơ nhiễm khuẩn có thể cao hơn khi miễn dịch suy giảm.

Đồ chế biến sẵn, nhiều muối, nhiều đường và nhiều chất béo bão hòa nên dùng ít hơn. Ví dụ gồm thịt chế biến sẵn, đồ chiên rán thường xuyên, nước ngọt, bánh kẹo, mì ăn liền. Không cần cấm hoàn toàn nếu một lượng nhỏ giúp người bệnh ăn được, nhưng không nên để các thực phẩm này thay thế bữa chính.

Thực phẩm bổ sung liều cao, thuốc nam, thuốc bắc không rõ nguồn gốc nên tránh tự dùng. Một số sản phẩm được quảng cáo là tăng miễn dịch, giải độc, tăng testosterone hoặc “diệt tế bào ung thư” có thể gây hại gan thận, làm rối loạn đông máu hoặc tương tác với thuốc điều trị. Hãy đưa nhãn sản phẩm cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem trước khi dùng.

Ăn uống theo triệu chứng thường gặp

Khi buồn nôn, hãy chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn thức ăn mềm, ít mùi như cháo, súp, cơm mềm, bánh mì, khoai, sữa chua tiệt trùng. Có thể ăn đồ nguội hoặc để ấm vừa nếu mùi thức ăn nóng khiến khó chịu. Tránh món quá béo, cay, nhiều mùi dầu mỡ.

Khi chán ăn hoặc sụt cân, ưu tiên “ít nhưng giàu dinh dưỡng”: thêm trứng, cá, thịt xay, sữa, đậu hũ, phô mai tiệt trùng hoặc dầu thực vật vào món ăn tùy khả năng dung nạp. Đừng chờ thật đói mới ăn. Nếu sụt cân kéo dài hoặc không thể ăn đủ, cần gặp bác sĩ dinh dưỡng để được xây dựng khẩu phần và cân nhắc sản phẩm dinh dưỡng y học phù hợp.

Khi tiêu chảy, nên uống đủ dịch, ăn thức ăn mềm và dễ tiêu như cháo, cơm, chuối, khoai, thịt nạc. Tạm giảm món nhiều dầu mỡ, cay, rượu bia và các thực phẩm khiến triệu chứng nặng hơn. Nếu tiêu chảy nhiều, có sốt, đau bụng tăng hoặc có máu trong phân, cần báo ngay cho cơ sở điều trị.

Khi táo bón, tăng nước, rau củ nấu chín, trái cây và vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép. Nhưng nếu đang đau bụng, nôn hoặc không trung tiện được, không tự dùng thuốc nhuận tràng mà cần đi khám.

Lưu ý về sinh sản và sức khỏe lâu dài

Sau điều trị ung thư tinh hoàn, một số người bệnh có thể lo lắng về khả năng sinh sản, testosterone và đời sống tình dục. Chế độ ăn lành mạnh có ích cho sức khỏe chung, nhưng không thể bảo đảm phục hồi chức năng sinh sản. Các nghiên cứu trên động vật về chất chống oxy hóa và mô tinh hoàn chỉ gợi ý hướng nghiên cứu, chưa phải hướng dẫn điều trị cho người [2], [5].

Nếu chưa có con hoặc còn mong muốn sinh con, người bệnh nên trao đổi sớm với bác sĩ về lưu trữ tinh trùng trước một số điều trị có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Mỗi ca ung thư tinh hoàn, phác đồ và tình trạng dinh dưỡng đều khác nhau. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng ung bướu để có thực đơn phù hợp nhất với giai đoạn điều trị của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Syringic Acid in Health and Disease: Mechanisms, Biological Activities, and Future Perspectives. PMC
2. Chitosan and Chitosan Oligosaccharide Enhance Cryopreservation of Rabbit Testicular Tissue. PMC
3. Impact of Active Surveillance Versus Chemotherapy on Recurrence in Testicular Germ Cell Tumors: A Propensity Score–Weighted Analysis. PMC
4. Nutraceuticals in Uro-Oncology: A Structured Expert Review and Precision-Oriented Framework. PMC
5. Chlorogenic Acid Attenuates Busulfan-Induced Azoospermia in Rats:

Antioxidant-Mediated Restoration of Spermatogenesis and Steroidogenesis - A Stereological and Molecular Analysis. PMC