Cách phòng ngừa ung thư cổ tử cung

Ung thư cổ tử cung phần lớn có thể phòng ngừa hoặc phát hiện ở giai đoạn sớm nhờ tiêm vắc xin HPV, tầm soát định kỳ và điều trị kịp thời các tổn thương tiền ung thư. Điều quan trọng là kết hợp các biện pháp này, đồng thời đi khám đúng hẹn khi xét nghiệm có bất thường, vì mỗi người có nguy cơ và lịch theo dõi khác nhau.

Hiểu đúng về nguyên nhân để phòng ngừa hiệu quả

Cổ tử cung là phần thấp của tử cung, nằm ở phía trên âm đạo. Phần lớn ung thư cổ tử cung liên quan đến nhiễm dai dẳng một số chủng nguy cơ cao của virus gây u nhú ở người, gọi là human papillomavirus hay HPV. HPV rất phổ biến và có thể lây truyền qua tiếp xúc tình dục. Nhiễm HPV không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị ung thư, bởi cơ thể có thể tự loại bỏ nhiều trường hợp nhiễm virus. Tuy nhiên, khi virus tồn tại lâu, nó có thể gây biến đổi tế bào ở cổ tử cung.

Các biến đổi này thường diễn ra âm thầm trong thời gian dài. Giai đoạn đầu có thể chưa gây đau, ra huyết hay tiết dịch bất thường. Đây là lý do một người cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh vẫn nên tầm soát theo lịch phù hợp. Nếu phát hiện tổn thương tiền ung thư, bác sĩ có thể theo dõi hoặc điều trị trước khi tổn thương tiến triển thành ung thư.

Nghiên cứu tại Serbia cho thấy dù đã có chương trình tầm soát có tổ chức, ung thư cổ tử cung giai đoạn tiến triển tại chỗ vẫn tạo gánh nặng đáng kể cho các trung tâm điều trị chuyên sâu. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng tham gia tầm soát, chẩn đoán kịp thời và tiêm vắc xin HPV [1]. Điều này cũng phản ánh một thực tế quan trọng: có dịch vụ y tế là cần thiết, nhưng người dân tham gia đúng lúc mới giúp phòng bệnh hiệu quả hơn.

Tiêm vắc xin HPV là biện pháp phòng ngừa chủ động

Vắc xin HPV giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại các chủng HPV mà vắc xin bao phủ, trong đó có những chủng liên quan đến nguy cơ ung thư cổ tử cung. Tiêm vắc xin trước khi có phơi nhiễm HPV thường mang lại lợi ích phòng ngừa tốt hơn. Tuy vậy, người đã từng quan hệ tình dục, đã nhiễm HPV hoặc từng có xét nghiệm cổ tử cung bất thường vẫn nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn xem tiêm vắc xin còn phù hợp hay không.

Vắc xin không điều trị được nhiễm HPV đang có hoặc tổn thương cổ tử cung đã xuất hiện. Vì thế, đã tiêm vắc xin vẫn cần tiếp tục tầm soát cổ tử cung theo hướng dẫn của bác sĩ và chương trình y tế địa phương. Không nên nghĩ rằng tiêm một biện pháp là đủ để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

Mục tiêu loại trừ ung thư cổ tử cung của Tổ chức Y tế Thế giới được một nghiên cứu nhắc đến gồm ba trụ cột: nâng tỷ lệ tiêm vắc xin HPV, tăng tỷ lệ sàng lọc cổ tử cung và bảo đảm điều trị cho phụ nữ có bệnh lý cổ tử cung [3]. Ba khâu này liên kết chặt chẽ với nhau. Vắc xin giảm nguy cơ về lâu dài, tầm soát tìm tổn thương sớm, còn điều trị kịp thời ngăn tổn thương tiến triển.

Khảo sát so sánh thực hành điều trị ở Pháp và Morocco cũng cho thấy độ bao phủ vắc xin HPV còn thấp, với 86,8% người tham gia báo cáo bệnh nhân của họ chưa được tiêm [2]. Dù số liệu này không đại diện cho Việt Nam, nó cho thấy việc tiếp cận và chấp nhận vắc xin vẫn là thách thức ở nhiều nơi. Nếu đang cân nhắc tiêm, bạn có thể hỏi cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ về loại vắc xin hiện có, đối tượng phù hợp và lịch tiêm dành cho mình.

Tầm soát đều đặn giúp phát hiện tổn thương trước khi thành ung thư

Tầm soát cổ tử cung không phải là xét nghiệm để chờ đến khi có triệu chứng mới thực hiện. Mục đích chính là tìm tế bào bất thường hoặc dấu hiệu nhiễm HPV nguy cơ cao khi chưa hình thành ung thư. Tùy cơ sở y tế và từng cá nhân, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm HPV, xét nghiệm tế bào cổ tử cung thường được gọi là Pap test, hoặc các phương pháp phù hợp khác.

Lịch tầm soát không giống nhau cho mọi người. Nó phụ thuộc vào tuổi, tiền sử xét nghiệm, kết quả trước đó, tình trạng miễn dịch, việc đã điều trị tổn thương cổ tử cung hay chưa và hướng dẫn tại nơi bạn sinh sống. Do đó, thay vì tự chọn khoảng cách xét nghiệm theo thông tin truyền miệng, hãy hỏi bác sĩ sản phụ khoa hoặc cơ sở y tế về lịch phù hợp.

Nếu kết quả sàng lọc bất thường, điều cần làm không phải là hoảng sợ mà là đi tái khám đúng hẹn. Kết quả bất thường có thể liên quan đến nhiễm HPV hoặc thay đổi tế bào, nhưng không phải mọi trường hợp đều là ung thư. Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm lại, soi cổ tử cung, lấy mẫu mô hoặc điều trị tùy mức độ tổn thương.

Một nghiên cứu tại Cape Town đánh giá việc theo dõi phụ nữ có tế bào học cổ tử cung bất thường mức độ cao hoặc nghi ngờ ung thư xâm lấn, nhấn mạnh rằng việc đến phòng khám soi cổ tử cung và có lấy mẫu mô được ghi nhận là bước thiết yếu sau xét nghiệm bất thường [3]. Nghiên cứu khác ở phụ nữ sống với HIV cũng khẳng định hiệu quả phòng ngừa của tầm soát phụ thuộc nhiều vào việc tuân thủ tái khám đúng thời điểm và đều đặn [4]. Nói cách khác, xét nghiệm ban đầu chỉ là bước đầu, theo dõi sau đó mới hoàn chỉnh quá trình bảo vệ sức khỏe.

Những người cần lưu ý nguy cơ cao hơn

Phụ nữ sống với HIV có nguy cơ ung thư cổ tử cung cao hơn [5]. HIV có thể làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến cơ thể khó kiểm soát nhiễm HPV dai dẳng và các tổn thương tiền ung thư. Vì vậy, người có HIV cần trao đổi với bác sĩ điều trị HIV và bác sĩ sản phụ khoa về kế hoạch tầm soát, theo dõi cổ tử cung riêng. Việc gộp dịch vụ phòng ngừa ung thư cổ tử cung vào chăm sóc HIV có thể hỗ trợ phát hiện và quản lý nguy cơ tốt hơn [5].

Ngoài HIV, những người dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có tình trạng làm suy giảm miễn dịch cũng nên chủ động hỏi bác sĩ về lịch sàng lọc. Tiền sử từng có tổn thương tiền ung thư hoặc điều trị tại cổ tử cung cũng có thể khiến kế hoạch theo dõi khác với người chưa từng bất thường.

Bạn cũng nên đi khám sớm, không chờ tới kỳ tầm soát, nếu có các dấu hiệu như ra huyết âm đạo bất thường, đặc biệt sau quan hệ hoặc sau mãn kinh; kinh nguyệt thay đổi kéo dài; khí hư có mùi khó chịu hoặc lẫn máu; đau khi quan hệ; đau vùng chậu không rõ nguyên nhân. Các triệu chứng này có nhiều nguyên nhân không phải ung thư, nhưng cần được đánh giá trực tiếp.

Thực hành an toàn trong cuộc sống hằng ngày

Ngoài tiêm vắc xin và tầm soát, quan hệ tình dục an toàn hơn có thể góp phần giảm nguy cơ lây truyền HPV và các nhiễm khuẩn lây qua đường tình dục. Bao cao su có thể giảm nguy cơ nhưng không bảo vệ tuyệt đối khỏi HPV, vì virus có thể lây qua vùng da không được bao phủ. Hạn chế số bạn tình, tránh quan hệ khi đang có tổn thương sinh dục chưa rõ nguyên nhân và khuyến khích bạn tình đi khám khi có dấu hiệu bất thường là các lựa chọn hợp lý.

Thông tin chung khác là tránh hút thuốc lá và duy trì sức khỏe tổng thể tốt. Hút thuốc có thể gây hại cho khả năng bảo vệ của cơ thể trước các tổn thương liên quan đến HPV. Tuy nhiên, không có biện pháp ăn uống, thuốc bổ hay sản phẩm vệ sinh phụ khoa nào được xem là thay thế cho vắc xin, tầm soát và theo dõi y tế. Không nên tự thụt rửa âm đạo hoặc dùng sản phẩm quảng cáo “diệt HPV” khi chưa được tư vấn chuyên môn.

Phòng ngừa ung thư cổ tử cung là một quá trình lâu dài nhưng có các bước rất cụ thể: tiêm vắc xin HPV khi phù hợp, tầm soát đúng lịch, nhận kết quả và tái khám đầy đủ, đặc biệt nếu bạn có HIV hoặc từng xét nghiệm bất thường. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ sản phụ khoa để có kế hoạch phù hợp nhất với tuổi, tiền sử sức khỏe và điều kiện của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Evolving Clinicopathological Characteristics of Women with Locally Advanced Cervical Cancer Treated with Definitive Chemoradiation Before and After Implementation of Organized Cervical Cancer Screening in Serbia. PMC
2. International Western Radiation Therapy Guidelines Applicability in Low- and Middle-Income Countries for Cervical Cancer Management: A Comparative Survey Example from South and North Border of the Mediterranean Area Countries. PMC
3. From Pap Test to Treatment: Assessing Facility Level Gaps in Cervical Cancer Care in Cape Town. PMC
4. Adherence to follow-up cervical cancer screening and its predictors among women living with HIV in Moshi municipality, Tanzania: a hospital-based retrospective cohort study (2019–2024). PMC
5. Integrating Cervical Cancer Prevention into HIV Services in Sub-Saharan Africa: A Narrative Review Addressing the Dual Burden Among Women. PMC