Ibritumomab tiuxetan (Zevalin)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Ibritumomab tiuxetan (biệt dược Zevalin, hãng Acrotech Biopharma) là một kháng thể đơn dòng gắn chất phóng xạ, dùng trong điều trị một số thể u lympho không Hodgkin tế bào B. [1] [2] Có thể hiểu đây là "xạ trị được chở bằng kháng thể": kháng thể tìm đến tế bào lympho mang dấu ấn CD20 trên bề mặt, rồi chất phóng xạ yttrium 90 (Y 90) gắn trên kháng thể phát tia xạ để làm tổn thương tế bào ung thư. [3] [2]

Zevalin không dùng một mình mà là một phần của phác đồ Zevalin, trong đó người bệnh được truyền rituximab (một kháng thể kháng CD20 khác) trước mỗi lần truyền Zevalin. [3] [2] Theo MedlinePlus, ngày đầu tiên người bệnh được truyền rituximab rồi truyền Zevalin trong vòng vài giờ sau đó. Sau đó bác sĩ có thể chụp hình ảnh để xem thuốc phân bố trong cơ thể như mong đợi hay không; khoảng 7 đến 9 ngày sau, người bệnh nhận liều rituximab và Zevalin thứ hai. [3] Toàn bộ quá trình thường gói gọn trong một đợt điều trị duy nhất. [2]

Vì là thuốc phóng xạ, Zevalin chỉ được pha chế và truyền tại cơ sở có khoa y học hạt nhân, do nhân viên được đào tạo về xử lý chất phóng xạ thực hiện. [3] [2]

Dùng cho ai

Theo nhãn thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, phác đồ Zevalin dùng cho người trưởng thành bị: [1] [2]

• U lympho không Hodgkin tế bào B độ ác tính thấp hoặc thể nang, tái phát hoặc kháng trị (không đáp ứng hay bệnh quay lại sau điều trị trước đó).
• U lympho thể nang chưa từng điều trị, đã đạt đáp ứng một phần hoặc hoàn toàn sau hoá trị bước đầu, dùng như một bước củng cố.

Không phải ai cũng dùng được thuốc. Bác sĩ sẽ không dùng Zevalin nếu tuỷ xương đã bị tế bào lympho xâm lấn nhiều (từ một phần tư trở lên), nếu dự trữ tuỷ xương kém, đã từng ghép tuỷ, không thu được đủ tế bào gốc để ghép, hoặc số lượng tế bào máu đang thấp. [3] [2] Vì vậy thường cần sinh thiết tuỷ xương và xét nghiệm máu trước khi quyết định.

Hiệu quả theo nghiên cứu

• So với rituximab đơn thuần (Nghiên cứu 106 04): ở 130 người bệnh u lympho độ thấp hoặc thể nang tái phát, chưa từng dùng rituximab, tỷ lệ đáp ứng chung ở nhóm dùng phác đồ Zevalin là 83%, cao hơn rõ so với 55% ở nhóm chỉ dùng rituximab; tỷ lệ đáp ứng hoàn toàn cũng cao hơn. Tuy vậy, thời gian đến khi bệnh tiến triển không khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm. [2]
• Ở người đã kháng rituximab (Nghiên cứu 106 06): trong 54 người bệnh u lympho thể nang tái phát không còn đáp ứng với rituximab, khoảng ba phần tư người bệnh có đáp ứng với phác đồ Zevalin. [2]
• Củng cố sau hoá trị bước đầu (nghiên cứu FIT): ở người bệnh u lympho thể nang đã đáp ứng với hoá trị đầu tay, dùng Zevalin kéo dài thời gian sống không bệnh tiến triển so với chỉ theo dõi (trung vị 38 tháng so với 18 tháng). Số người tử vong quá ít để so sánh đáng tin cậy về thời gian sống toàn bộ. [2]

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Tác dụng phụ thường gặp nhất là giảm tế bào máu, mệt mỏi, viêm mũi họng, buồn nôn, đau bụng, suy nhược, ho, tiêu chảy và sốt. [2] Nhãn thuốc có cảnh báo đóng khung (mức cảnh báo cao nhất) về ba nguy cơ: [2]

• Phản ứng truyền nặng, chủ yếu liên quan đến rituximab trong phác đồ, thường xảy ra ở lần truyền rituximab đầu tiên. Đã có trường hợp tử vong trong vòng 24 giờ. Hãy báo ngay nếu thấy khó thở, nghẹn họng, nổi mề đay, ngứa, sưng mặt môi lưỡi, đau ngực, tim đập nhanh, vã mồ hôi, lú lẫn hoặc choáng. [3] [2]
• Giảm tế bào máu kéo dài và nặng ở hầu hết người bệnh. Theo MedlinePlus, tình trạng này thường xuất hiện khoảng 7 đến 9 tuần sau điều trị và có thể kéo dài từ 12 tuần trở lên. Hãy báo ngay nếu da xanh xao, yếu mệt, dễ bầm tím hoặc chảy máu, có chấm xuất huyết dưới da, phân đen, nôn ra máu, sốt, đau họng, ớn lạnh. [3] [2]
• Phản ứng da và niêm mạc nặng, có trường hợp tử vong, có thể xuất hiện từ vài ngày đến khoảng 4 tháng sau điều trị. Báo ngay khi có phỏng nước trên da hoặc trong miệng, mũi, phát ban lan rộng, bong da. [3] [2]

Về lâu dài, bức xạ từ thuốc có thể làm tăng nguy cơ hội chứng rối loạn sinh tuỷ và bệnh bạch cầu cấp dòng tuỷ, cùng các ung thư thứ phát khác. Trong nghiên cứu FIT, tỷ lệ ung thư nguyên phát thứ hai ở nhóm dùng Zevalin cao hơn nhóm đối chứng, và nguy cơ cộng dồn còn tiếp tục tăng theo thời gian. [2] Ngoài ra, nếu thuốc thoát ra ngoài tĩnh mạch khi truyền, nhân viên y tế sẽ ngừng ngay và truyền ở tay khác. [2]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

• Xét nghiệm công thức máu định kỳ trong quá trình điều trị và kéo dài đến khoảng 3 tháng sau điều trị, vì tế bào máu giảm muộn. [3] [2]
• Theo dõi lâu dài các dấu hiệu bất thường về máu, để phát hiện sớm hội chứng rối loạn sinh tuỷ hoặc bệnh bạch cầu. [2]
• Người bệnh thường được dùng thuốc dự phòng trước khi truyền rituximab để giảm nguy cơ phản ứng truyền; hãy dùng đúng như bác sĩ dặn. [3] [2]
• Nếu sắp làm phẫu thuật, kể cả nhổ răng, hãy cho bác sĩ hoặc nha sĩ biết mình đã điều trị bằng Zevalin. [3]

Tương tác và lưu ý khi dùng

• Thuốc ảnh hưởng đến tiểu cầu và đông máu: thuốc chống đông như warfarin, aspirin và các thuốc giảm đau chống viêm không steroid (ibuprofen, naproxen), clopidogrel. Những người đang dùng các thuốc này cần được theo dõi tiểu cầu thường xuyên hơn; không tự ý dùng khi chưa hỏi bác sĩ. [3] [2]
• Vắc xin: không tiêm vắc xin sống giảm độc lực sau khi vừa điều trị Zevalin; theo MedlinePlus, không tiêm bất kỳ vắc xin nào trong thời gian điều trị và 12 tháng sau liều cuối nếu chưa hỏi bác sĩ. [3] [2]
• Mang thai và sinh sản: chất phóng xạ có thể gây hại cho thai nhi. Cả nữ giới có khả năng mang thai lẫn nam giới có bạn đời có khả năng mang thai cần tránh thai hiệu quả trong khi điều trị và ít nhất 12 tháng sau liều cuối. Thuốc có thể làm giảm khả năng sinh sản ở cả nam và nữ. [3] [2]
• Cho con bú: không cho con bú trong thời gian điều trị và 6 tháng sau liều cuối. [3]
• Báo bác sĩ nếu từng dị ứng với rituximab hoặc với các thuốc làm từ protein chuột. [3]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có đủ điều kiện dùng Zevalin không, tuỷ xương của tôi bị xâm lấn đến mức nào?
• So với các lựa chọn khác cho u lympho thể nang, lợi ích và rủi ro của Zevalin với tôi ra sao?
• Bệnh viện nào có khoa y học hạt nhân thực hiện được phác đồ này?
• Bao lâu tôi cần xét nghiệm máu một lần, và khi tế bào máu xuống thấp tôi cần làm gì?
• Nguy cơ mắc bệnh bạch cầu hoặc ung thư thứ phát sau này của tôi cao đến đâu?
• Sau điều trị, tôi cần lưu ý gì về an toàn phóng xạ với người thân trong nhà?
• Tôi cần tránh thai bao lâu, và có nên trữ tinh trùng hoặc trứng trước khi điều trị không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Ibritumomab tiuxetan
2. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Zevalin (Ibritumomab Tiuxetan) Kit [Acrotech Biopharma Inc]
3. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Ibritumomab tiuxetan