Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư tuyến giáp

Mắc ung thư tuyến giáp có thể gây lo lắng, buồn bã, sợ tái phát và cảm giác mất kiểm soát, ngay cả khi bác sĩ đánh giá tiên lượng điều trị thuận lợi. Những phản ứng này không có nghĩa là bạn yếu đuối. Chăm sóc tâm lý và tinh thần là một phần quan trọng bên cạnh phẫu thuật, iốt phóng xạ hay các điều trị khác.

Những cảm xúc thường gặp và vì sao chúng xuất hiện

Ung thư tuyến giáp không phải là một bệnh duy nhất. Có nhiều thể bệnh với đặc điểm sinh học, mức độ tiến triển và cách điều trị khác nhau. Một số trường hợp có thể cần theo dõi đơn thuần, trong khi người khác cần phẫu thuật, điều trị iốt phóng xạ, thuốc nhắm trúng đích hoặc các biện pháp chuyên sâu hơn [1]. Sự đa dạng này có thể khiến người bệnh hoang mang khi nghe những thuật ngữ y khoa phức tạp hoặc so sánh mình với người khác.

Nhiều người trải qua cảm giác “sốc” khi lần đầu nhận chẩn đoán, dù trước đó khối u không gây triệu chứng rõ. Sau đó, nỗi lo có thể chuyển sang những câu hỏi cụ thể hơn: “Bệnh có tái phát không?”, “Tôi có cần uống thuốc suốt đời không?”, “Liệu cổ có để lại sẹo?”, “Giọng nói và công việc của tôi có bị ảnh hưởng không?”. Với người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc điều trị iốt phóng xạ, việc phải cách ly tạm thời, thay đổi sinh hoạt và hạn chế tiếp xúc với người thân cũng có thể làm tăng cảm giác cô đơn.

Buồn bã, dễ cáu gắt, mất ngủ, khó tập trung hoặc sợ mỗi lần tái khám là những phản ứng có thể gặp. Một số người còn thấy có lỗi vì nghĩ rằng mình “đáng lẽ phải lạc quan hơn”, đặc biệt khi nghe nói ung thư tuyến giáp thường có khả năng điều trị tốt. Tuy nhiên, tiên lượng bệnh thuận lợi không làm mất đi áp lực thực tế của việc sống cùng chẩn đoán ung thư. Mỗi người có hoàn cảnh gia đình, công việc, tài chính, sức khỏe nền và trải nghiệm bệnh tật khác nhau.

Về mặt tinh thần, người bệnh có thể đặt câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống, niềm tin, trách nhiệm với gia đình hoặc sự bất công. Đây là những câu hỏi rất con người. Với một số người, đức tin tôn giáo, thiền, cầu nguyện, kết nối với thiên nhiên hoặc các giá trị sống cá nhân đem lại sự vững vàng. Với người khác, nguồn nâng đỡ lại là con cái, bạn bè, công việc hoặc mục tiêu nhỏ mỗi ngày. Không có một cách “đúng” duy nhất để tìm sự bình an.

Điều trị và theo dõi có thể tác động đến tâm trạng ra sao?

Sau phẫu thuật tuyến giáp, một số người cần dùng hormon tuyến giáp lâu dài. Khi liều hormon chưa phù hợp, cơ thể có thể xuất hiện mệt mỏi, hồi hộp, run tay, khó ngủ, bồn chồn hoặc giảm năng lượng. Các triệu chứng cơ thể này đôi khi giống lo âu hoặc trầm cảm, vì vậy người bệnh không nên tự kết luận rằng tất cả đều do tâm lý. Hãy báo bác sĩ điều trị để được đánh giá cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần.

Iốt phóng xạ là điều trị thường được sử dụng trong một số tình huống sau mổ. Một nghiên cứu ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản ghi nhận rằng bằng chứng về gánh nặng triệu chứng, sức khỏe tâm thần và nhu cầu khám chăm sóc ban đầu sau điều trị iốt phóng xạ vẫn còn hạn chế. Nghiên cứu này xem xét các biểu hiện như mệt mỏi, khó chịu và các chẩn đoán sức khỏe tâm thần mới trong năm đầu sau điều trị [4]. Điều này cho thấy các triệu chứng sau điều trị cần được lắng nghe nghiêm túc, thay vì chỉ tập trung vào kết quả ung thư học.

Những vấn đề liên quan khả năng sinh sản, mang thai hoặc thời điểm có con cũng có thể là nguồn căng thẳng lớn. Nghiên cứu về bảo tồn khả năng sinh sản trong chăm sóc ung thư cho thấy nhân viên y tế gặp khó khăn khi trao đổi về chủ đề nhạy cảm này, gồm thiếu thông tin, vai trò chưa rõ ràng và hạn chế nguồn lực [3]. Nếu bạn đang trong độ tuổi sinh sản hoặc dự định có con, hãy chủ động nêu vấn đề với bác sĩ. Việc được giải thích rõ kế hoạch điều trị và thời điểm phù hợp để mang thai có thể giúp giảm bớt lo lắng.

Hiểu biết đúng có thể giúp giảm bất an

Không biết điều gì sẽ xảy ra thường đáng sợ hơn chính điều sắp diễn ra. Nghiên cứu khảo sát 386 người bệnh ung thư tuyến giáp sau phẫu thuật đang điều trị iốt phóng xạ đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành liên quan điều trị. Người có kiến thức tốt hơn và thực hành phù hợp hơn về điều trị có xu hướng có điểm triệu chứng tâm lý thấp hơn trong các phân tích thống kê của nghiên cứu [2]. Đây là mối liên quan, chưa khẳng định rằng chỉ cần đọc thêm thông tin là sẽ hết lo âu. Tuy vậy, nó gợi ý rằng thông tin rõ ràng, đáng tin cậy và phù hợp với từng người bệnh có giá trị thực tế.

Bạn có thể chuẩn bị một cuốn sổ hoặc ghi chú trên điện thoại để hỏi bác sĩ các nội dung như:

1. Tôi thuộc thể ung thư nào và mức độ nguy cơ của tôi ra sao?

2. Mục tiêu của điều trị hiện tại là gì?

3. Tôi cần theo dõi bằng xét nghiệm hoặc siêu âm như thế nào?

4. Những triệu chứng nào cần liên hệ bệnh viện sớm?

5. Liều hormon tuyến giáp của tôi có thể ảnh hưởng gì đến giấc ngủ, tim mạch và tâm trạng?

6. Tôi có cần lưu ý gì về công việc, sinh hoạt gia đình, mang thai hoặc nuôi con?

Cần thận trọng với thông tin trên mạng. Các tiến bộ về xét nghiệm phân tử và điều trị nhắm trúng đích đang giúp cá thể hóa chăm sóc trong một số trường hợp, nhưng không phải mọi xét nghiệm mới đều cần thiết cho tất cả người bệnh [1]. Đừng tự suy diễn mức độ nặng nhẹ của bệnh chỉ từ một tên gen, một kết quả xét nghiệm hoặc câu chuyện của người khác.

Cách chăm sóc tâm lý và tinh thần trong đời sống hằng ngày

Trước hết, hãy cho phép mình có cảm xúc. Bạn không cần ép bản thân phải vui vẻ mọi lúc. Có thể thử gọi tên điều đang xảy ra: “Tôi đang sợ lần tái khám”, “Tôi buồn vì cơ thể thay đổi”, hoặc “Tôi lo cho gia đình”. Khi cảm xúc được gọi tên, bạn và người thân thường dễ trao đổi hơn.

Một vài biện pháp chung, an toàn có thể hỗ trợ tinh thần gồm duy trì giờ ngủ tương đối đều, ăn uống đủ bữa, vận động nhẹ theo khả năng và hướng dẫn của bác sĩ, hạn chế đọc thông tin bệnh tật vào đêm muộn, và dành thời gian cho hoạt động khiến bạn thấy có ý nghĩa. Đây là lời khuyên chăm sóc sức khỏe chung, không thay thế điều trị tâm lý hoặc điều trị y khoa.

Bạn cũng có thể chọn một hoặc hai người tin cậy để chia sẻ thay vì cố gắng giải thích với tất cả mọi người. Khi cần, hãy nói cụ thể điều bạn mong muốn, chẳng hạn muốn người thân ngồi nghe, đưa đi tái khám, giúp việc nhà hay chỉ nhắn tin hỏi thăm bình thường. Nếu tham gia nhóm người bệnh, nên ưu tiên nhóm có điều hành đáng tin cậy và tránh để trải nghiệm của người khác quyết định cảm xúc hoặc lựa chọn điều trị của mình.

Cần tìm hỗ trợ chuyên môn sớm nếu buồn chán hoặc lo lắng kéo dài, mất ngủ nghiêm trọng, hoảng sợ, không còn hứng thú với các hoạt động thường ngày, không thể làm việc hay chăm sóc bản thân, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Bác sĩ điều trị, bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng hoặc nhân viên công tác xã hội y tế đều có thể hỗ trợ. Điều trị lo âu hay trầm cảm không làm bạn “yếu đuối”, mà giúp bạn có thêm sức để đi qua hành trình điều trị.

Ung thư tuyến giáp là trải nghiệm riêng của từng người, và tâm lý cũng vậy. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về những lo lắng, triệu chứng cơ thể và nhu cầu tinh thần của bạn để nhận được kế hoạch chăm sóc phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Genomics and Multi-Omics to Guide Clinical Management in Thyroid Cancer. PMC
2. Knowledge, Attitudes, and Practices Regarding Iodine-131 Therapy and Their Association with Depression and Anxiety Among Postoperative Thyroid Cancer Patients Undergoing I-131 Treatment. PMC
3. A journey mapping study of healthcare professionals’ involvement in fertility preservation for cancer patients. PMC
4. Association of radioactive iodine treatment with survivorship symptoms and primary care utilisation in women of reproductive age with thyroid cancer: a retrospective cohort study. PMC