Chăm sóc người bệnh ung thư tuyến giáp tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư tuyến giáp tại nhà cần tập trung vào hồi phục sau điều trị, dùng thuốc đúng, nhận biết dấu hiệu cần khám sớm và hỗ trợ tinh thần lâu dài. Mỗi người có thể đã phẫu thuật, điều trị i ốt phóng xạ, đang dùng hormon tuyến giáp hoặc điều trị bệnh tiến triển, nên kế hoạch chăm sóc cần được cá thể hóa theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Hiểu mục tiêu chăm sóc tại nhà

Ung thư tuyến giáp có nhiều thể bệnh và mức độ khác nhau. Nhiều người được phẫu thuật cắt một phần hoặc toàn bộ tuyến giáp, sau đó theo dõi định kỳ. Một số trường hợp ung thư tuyến giáp biệt hóa có nguy cơ tái phát trung bình đến cao có thể được chỉ định điều trị i ốt phóng xạ sau mổ [5]. Trẻ em cũng có thể mắc ung thư tuyến giáp biệt hóa, trong đó thể nhú là dạng thường gặp; cách điều trị ở trẻ cần được đội ngũ chuyên khoa nhi cân nhắc riêng, không đơn thuần áp dụng như ở người lớn [4].

Mục tiêu chăm sóc tại nhà không chỉ là theo dõi khối u. Người bệnh còn cần phục hồi giọng nói, nuốt, vận động cổ vai, giấc ngủ, dinh dưỡng và đời sống tinh thần. Nghiên cứu về chất lượng sống ở người từng điều trị ung thư tuyến giáp cho thấy các triệu chứng kéo dài, lo lắng liên quan ung thư, khó chịu vùng miệng họng và cảm giác thiếu hỗ trợ xã hội đều có thể ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hằng ngày [2]. Vì vậy, việc người nhà lắng nghe và đồng hành có giá trị thiết thực.

Chăm sóc sau phẫu thuật tuyến giáp

Nếu người bệnh mới mổ, cần giữ vết mổ sạch và khô theo đúng dặn dò của cơ sở phẫu thuật. Không tự bôi thuốc, lá cây, kem hoặc các sản phẩm dân gian lên vết mổ khi chưa hỏi bác sĩ. Theo dõi tình trạng sưng, nóng, đỏ, đau tăng, chảy dịch, hở miệng vết mổ hoặc sốt. Đây là những dấu hiệu cần liên hệ cơ sở y tế để được đánh giá.

Khàn tiếng, nói nhanh mệt, giọng yếu hoặc sặc khi uống nước có thể xuất hiện sau mổ. Một nguyên nhân quan trọng là ảnh hưởng đến dây thần kinh quặt ngược, dây thần kinh giúp vận động dây thanh âm. Tổn thương dây thần kinh này có thể tác động rõ đến chất lượng sống sau cắt tuyến giáp [3]. Người bệnh nên nói với âm lượng vừa phải, nghỉ giọng khi mệt, uống nước từng ngụm nhỏ nếu dễ sặc và tái khám đúng hẹn. Không nên cố nói to, nói liên tục hoặc tự dùng thuốc “bổ giọng” không rõ thành phần.

Khó thở, thở rít, cổ sưng căng nhanh, nuốt nghẹn tăng, tím tái hoặc ho sặc nhiều là dấu hiệu cần đi cấp cứu. Những biểu hiện này không nên chờ theo dõi tại nhà.

Một số người sau mổ có thể gặp cảm giác tê quanh miệng, tê đầu ngón tay, chuột rút, co cứng bàn tay hoặc bàn chân. Đây có thể liên quan giảm canxi máu sau phẫu thuật. Người bệnh cần thông báo sớm cho bác sĩ, đặc biệt khi triệu chứng mới xuất hiện hoặc tăng lên. Chỉ dùng canxi, vitamin D hoặc các thuốc khác khi có đơn và được hướng dẫn cụ thể.

Trong giai đoạn hồi phục, nên vận động nhẹ nhàng, đi lại trong nhà và tập các động tác cổ vai theo chỉ dẫn của nhân viên phục hồi chức năng hoặc bác sĩ. Tránh xoa bóp mạnh vùng cổ, mang vác nặng sớm hoặc kéo giãn cổ quá mức khi vết mổ còn đau.

Dùng hormon tuyến giáp và chuẩn bị điều trị i ốt phóng xạ

Sau cắt toàn bộ tuyến giáp, nhiều người cần dùng levothyroxine, tức hormon tuyến giáp tổng hợp. Thuốc vừa thay thế hormon cơ thể cần, vừa có thể được dùng với mục tiêu kiểm soát nồng độ hormon kích thích tuyến giáp theo mức nguy cơ của từng người. Không tự ý ngừng, tăng hoặc giảm liều chỉ vì thấy khỏe hơn, mệt hơn hoặc tăng cân. Thay đổi liều cần dựa vào khám lâm sàng và xét nghiệm bác sĩ chỉ định.

Nên tạo thói quen uống thuốc đều vào cùng một thời điểm mỗi ngày, theo cách bác sĩ hoặc dược sĩ đã hướng dẫn. Hãy báo cho bác sĩ nếu đang dùng canxi, sắt, thuốc dạ dày, thực phẩm bổ sung, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng, vì một số sản phẩm có thể ảnh hưởng việc hấp thu thuốc hormon. Nếu quên liều, không tự uống bù nhiều viên mà nên hỏi nơi kê đơn về cách xử trí phù hợp.

Trước điều trị i ốt phóng xạ, người bệnh có thể được kích thích hormon TSH bằng tiêm TSH tái tổ hợp hoặc bằng ngừng hormon tuyến giáp trong một giai đoạn theo phác đồ. Trong một nghiên cứu gồm 47 người dùng TSH tái tổ hợp và 29 người theo phương án ngừng hormon, chỉ số đề kháng insulin giảm ở cả hai nhóm; sự thay đổi giữa hai cách chuẩn bị không khác biệt có ý nghĩa thống kê [5]. Kết quả này không có nghĩa người bệnh tự lựa chọn phương án theo ý mình. Bác sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ ung thư, bệnh nền, khả năng tiếp cận thuốc, tình trạng sức khỏe và kế hoạch điều trị.

Nếu được điều trị i ốt phóng xạ, cần tuân thủ nghiêm các hướng dẫn an toàn phóng xạ mà bệnh viện cấp riêng. Những hướng dẫn này thường liên quan đến khoảng cách với người khác, vệ sinh cá nhân, dùng đồ dùng riêng và hạn chế tiếp xúc gần trong một thời gian nhất định. Đặc biệt cần hỏi kỹ khi trong nhà có trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người cần chăm sóc phụ thuộc. Không nên tự áp dụng kinh nghiệm truyền miệng vì hướng dẫn có thể khác nhau tùy liều điều trị và quy định của cơ sở y tế.

Ăn uống, sinh hoạt và hỗ trợ tinh thần

Về ăn uống, người bệnh nên hướng đến bữa ăn đa dạng, đủ đạm, rau quả, ngũ cốc và nước uống phù hợp thể trạng. Nếu đau họng, nuốt khó hoặc khàn tiếng, có thể chọn thức ăn mềm, ấm vừa phải, chia nhỏ bữa và ăn chậm. Tránh rượu bia, hút thuốc lá và các món quá cay nóng nếu chúng làm kích ứng họng. Đây là các nguyên tắc chăm sóc chung; chế độ ăn ít i ốt chỉ nên thực hiện khi bác sĩ chỉ định để chuẩn bị điều trị i ốt phóng xạ, không nên tự kiêng kéo dài.

Cân nặng, đường huyết, huyết áp và giấc ngủ cũng đáng được theo dõi, nhất là khi người bệnh có đái tháo đường, béo phì hoặc bệnh tim mạch. Các bệnh chuyển hóa và bệnh tuyến giáp có liên quan phức tạp với tình trạng viêm và điều hòa miễn dịch [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tin vào quảng cáo về thuốc tăng miễn dịch hay sản phẩm “đào thải ung thư”. Không có thực phẩm bổ sung nào thay thế được phẫu thuật, hormon tuyến giáp, i ốt phóng xạ hoặc các điều trị chuyên khoa khi cần.

Về tinh thần, cảm giác sợ tái phát, lo lắng khi chờ xét nghiệm, tự ti vì sẹo cổ hoặc thay đổi giọng nói là điều dễ hiểu. Người nhà nên hỏi người bệnh cần giúp gì thay vì thúc ép họ “phải lạc quan”. Có thể cùng lập lịch uống thuốc, lịch tái khám, khuyến khích vận động vừa sức và duy trì các hoạt động yêu thích. Nếu buồn chán kéo dài, mất ngủ nhiều, hoảng sợ, không muốn giao tiếp hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm hỗ trợ từ bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc dịch vụ cấp cứu ngay.

Theo dõi lâu dài và khi nào cần liên hệ bác sĩ

Người bệnh nên giữ một cuốn sổ hoặc ứng dụng ghi lại thuốc đang dùng, kết quả xét nghiệm, lịch siêu âm, triệu chứng mới và câu hỏi cần hỏi khi tái khám. Siêu âm có thể được sử dụng trong đánh giá trước mổ và theo dõi sau mổ, kể cả trong các vấn đề liên quan dây thần kinh quặt ngược, dù việc thực hiện và diễn giải cần bác sĩ có chuyên môn [3].

Cần liên hệ bác sĩ sớm khi có khối vùng cổ to lên, hạch cổ mới xuất hiện, khàn tiếng kéo dài hoặc nặng dần, nuốt nghẹn tăng, ho sặc, khó thở, đau xương kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân, hoặc tác dụng phụ đáng ngại của thuốc. Dù nhiều người có tiên lượng tốt, không nên bỏ hẹn theo dõi chỉ vì hiện tại không có triệu chứng.

Chăm sóc tại nhà hiệu quả nhất khi người bệnh và gia đình hiểu rõ kế hoạch điều trị riêng của mình. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mọi thay đổi triệu chứng, thuốc đang dùng, chế độ ăn và các lo lắng để nhận được hướng dẫn phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Immune checkpoints and immunoregulation in metabolic diseases and cancers: pathological mechanisms and therapeutic potential. PMC
2. Validation for use in Colombia of the EORTC QLQ–THY34 questionnaire to measure quality of life in patients with thyroid cancer. PMC
3. Ultrasonography of the recurrent laryngeal nerve in thyroid cancer: advances in clinical application and research progress. PMC
4. Evolving trends in pediatric thyroid nodules and cancer management. PMC
5. Recombinant human thyrotropin reducing insulin resistance in patients with differentiated thyroid cancer. PMC