Cách phòng ngừa ung thư não

Hiện chưa có cách nào phòng ngừa hoàn toàn ung thư não nguyên phát, tức khối u bắt đầu từ mô não hoặc hệ thần kinh trung ương. Tuy vậy, một số lựa chọn sống lành mạnh, hạn chế phơi nhiễm không cần thiết và đi khám sớm khi có dấu hiệu thần kinh bất thường có thể giúp giảm rủi ro chung hoặc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm hơn. Mỗi người có yếu tố nguy cơ và tiền sử bệnh khác nhau, vì vậy không nên tự suy luận rằng một triệu chứng đơn lẻ đồng nghĩa với ung thư não.

Hiểu đúng về “ung thư não” và giới hạn của phòng ngừa

Cụm từ “ung thư não” thường được dùng để chỉ nhiều loại u khác nhau. Có khối u xuất phát ngay trong não, gọi là u não nguyên phát. Cũng có trường hợp ung thư bắt đầu ở cơ quan khác, chẳng hạn phổi, vú hoặc da, rồi lan tới não. Trường hợp sau được gọi là di căn não.

Với u não nguyên phát, y học hiện nay chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất có thể loại bỏ để phòng bệnh chắc chắn. Nhiều khối u phát sinh do các thay đổi gen xảy ra trong tế bào theo thời gian. Những thay đổi này có thể chịu ảnh hưởng bởi tuổi tác, cơ địa di truyền, môi trường và các yếu tố chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Vì vậy, việc một người sống rất lành mạnh vẫn có thể mắc bệnh không có nghĩa họ đã làm điều gì sai.

Một số loại u não ác tính, đặc biệt u nguyên bào thần kinh đệm, có diễn tiến phức tạp và nguy cơ tái phát cao dù đã được điều trị bằng phẫu thuật, xạ trị hoặc thuốc. Các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu cơ chế tái phát qua mô hình “hạt giống và đất”, trong đó tế bào u còn sót lại tương tác với môi trường xung quanh để phát triển trở lại. Đây là một hướng nghiên cứu cần tiếp tục được kiểm chứng, chưa phải biện pháp phòng ngừa áp dụng cho cộng đồng [1].

Những điều có thể làm để giảm nguy cơ chung

Dù không có phương pháp đặc hiệu bảo đảm ngừa u não, bạn vẫn nên thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe nói chung. Đây là khuyến nghị sức khỏe phổ quát, không phải biện pháp đã được chứng minh là ngăn chắc chắn ung thư não.

Trước hết, tránh hút thuốc lá và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc. Điều này đặc biệt quan trọng vì thuốc lá làm tăng nguy cơ nhiều ung thư khác, trong đó một số ung thư có thể lan lên não. Nếu đang hút thuốc, việc tìm hỗ trợ cai thuốc từ bác sĩ, dược sĩ hoặc chương trình tư vấn sẽ thực tế hơn là cố gắng tự chịu đựng.

Thứ hai, hạn chế rượu bia và duy trì cân nặng phù hợp. Ăn đa dạng rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt; ưu tiên thực phẩm tươi; giảm thịt chế biến sẵn, đồ quá mặn, quá ngọt và nhiều chất béo bão hòa. Vận động thể lực đều đặn, ngủ đủ và kiểm soát các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường cũng có lợi cho sức khỏe tổng thể.

Thứ ba, bảo hộ an toàn lao động nếu làm việc tại nơi có hóa chất, dung môi hoặc bức xạ. Hãy tuân thủ hướng dẫn của cơ quan an toàn lao động, sử dụng phương tiện bảo hộ đúng cách và không tự ý tiếp xúc với nguồn bức xạ. Một yếu tố nguy cơ đã được ghi nhận đối với một số u não là phơi nhiễm bức xạ ion hóa liều cao, nhất là xạ trị vùng đầu trong quá khứ. Tuy nhiên, không nên vì lo lắng mà từ chối các xét nghiệm hoặc điều trị cần thiết. Khi bác sĩ chỉ định chụp cắt lớp vi tính hoặc xạ trị, lợi ích thường đã được cân nhắc so với nguy cơ; người bệnh có thể hỏi thêm về lý do chỉ định và các lựa chọn thay thế nếu phù hợp.

Không nên quá lo sợ từ các thông tin chưa được chứng minh

Nhiều người lo điện thoại di động, mạng không dây, thực phẩm nào đó hoặc một cú va đập đầu thông thường sẽ gây ung thư não. Đến nay, không có cơ sở để kết luận các yếu tố này là nguyên nhân trực tiếp và chắc chắn gây u não ở từng cá nhân. Vì thế, không nên tin vào quảng cáo về thuốc bổ, thực phẩm chức năng, thiết bị “chống sóng” hay phương pháp thanh lọc cơ thể với lời hứa phòng ngừa ung thư não.

Nếu dùng điện thoại thường xuyên và muốn thận trọng, bạn có thể dùng loa ngoài hoặc tai nghe, tránh gọi quá lâu khi sóng yếu. Đây là lựa chọn giảm phơi nhiễm mang tính thận trọng, không phải cách điều trị hay phòng ngừa đã được xác nhận. Điều quan trọng hơn là không để nỗi sợ khiến bạn căng thẳng kéo dài hoặc chi tiền cho sản phẩm không rõ hiệu quả.

Với người từng điều trị u não, mục tiêu không còn đơn thuần là phòng bệnh lần đầu mà là giảm nguy cơ biến chứng, theo dõi tái phát và duy trì chức năng thần kinh. Các biến chứng thần kinh có thể do chính khối u hoặc do điều trị gây ra, nên việc chăm sóc cần phối hợp giữa bác sĩ ung bướu, ngoại thần kinh, xạ trị, phục hồi chức năng và các chuyên khoa liên quan [2]. Một số ảnh hưởng muộn sau điều trị có thể xuất hiện sau nhiều năm, chẳng hạn rối loạn chức năng vùng dưới đồi ở người từng điều trị một số u gần khu vực này [4]. Vì vậy, tái khám đúng hẹn rất quan trọng.

Tầm soát và nhận biết dấu hiệu cần đi khám

Hiện không có chương trình chụp cộng hưởng từ não định kỳ cho mọi người khỏe mạnh để tầm soát ung thư não. Chụp não khi không có chỉ định có thể phát hiện những bất thường lành tính hoặc không đáng kể, từ đó gây lo âu và dẫn đến thêm xét nghiệm không cần thiết. Người có nguy cơ di truyền cao hoặc từng được xạ trị vùng đầu có thể cần kế hoạch theo dõi riêng, do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Bạn nên đi khám sớm nếu có triệu chứng thần kinh mới xuất hiện, kéo dài, tăng dần hoặc khác hẳn kiểu thường gặp. Ví dụ gồm đau đầu ngày càng nặng, nhất là kèm nôn; cơn co giật lần đầu; yếu hoặc tê một bên cơ thể; nói khó; nhìn mờ hoặc nhìn đôi; mất thăng bằng; thay đổi tính cách, trí nhớ hay mức độ tỉnh táo. Những triệu chứng này có thể do nhiều bệnh lý phổ biến hơn ung thư não, như đau nửa đầu, đột quỵ, động kinh, nhiễm trùng hoặc tác dụng phụ thuốc. Tuy nhiên, đánh giá kịp thời vẫn rất cần thiết.

Nếu người bệnh đang co giật, mất ý thức, yếu liệt đột ngột, nói khó đột ngột hoặc đau đầu dữ dội chưa từng có, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay. Không cho vật vào miệng người đang co giật và không tự ý dùng thuốc chống co giật khi chưa có chỉ định.

Vai trò của điều trị và theo dõi sau chẩn đoán

Các nghiên cứu về u não hiện tập trung nhiều vào cải thiện điều trị hơn là phòng bệnh ban đầu. Miễn dịch trị liệu, thuốc đưa đích bằng công nghệ nano và các dạng vắc xin điều trị đang được nghiên cứu nhằm giúp thuốc hoặc tế bào miễn dịch vượt qua hàng rào máu não, vốn là lớp bảo vệ làm nhiều thuốc khó đi vào mô não [3]. Một nghiên cứu trên mô hình tế bào và động vật cũng khảo sát vắc xin dùng qua đường mũi cho u nguyên bào thần kinh đệm [5]. Những kết quả này là tín hiệu khoa học đáng chú ý, nhưng chưa có nghĩa đây là vắc xin phòng ung thư não cho người khỏe mạnh.

Tóm lại, cách phòng ngừa thực tế nhất hiện nay là bảo vệ sức khỏe chung, tránh phơi nhiễm bức xạ và hóa chất không cần thiết, không tin vào biện pháp quảng cáo quá mức, đồng thời đi khám sớm khi có triệu chứng đáng ngờ. Nếu bạn có tiền sử gia đình mắc nhiều ung thư, từng xạ trị vùng đầu hoặc đang theo dõi một khối u não, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ và lập kế hoạch theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Glioblastoma recurrence: An NGS-centered seed-soil framework. PMC
2. Obstacles and Trials in Treating Primary Brain Tumors. PMC
3. Nanotechnology-based immunotherapy: integrating Artificial Intelligence (AI) with current strategies in combating brain cancer disease. PMC
4. Delayed Hypothalamic Dysfunction Presenting as Recurrent Hypothermia After Treatment of Suprasellar Germinoma: A Case Report. PMC
5. Nanohydrogel Composite Vaccine Capable of Bypassing the Blood–Brain Barrier and Targeting Tumors for Glioblastoma Immunotherapy via Intranasal Immunization. PMC