Ung thư não thường di căn tới đâu?

Ung thư não nguyên phát, tức ung thư bắt đầu từ mô não, thường không di căn đến các cơ quan xa như phổi, gan hay xương theo cách thường gặp ở nhiều ung thư khác. Thay vào đó, tế bào u có xu hướng lan rộng trong não, có thể theo dịch não tủy xuống tủy sống hoặc tái phát gần vùng u đã điều trị. Mỗi loại u và mỗi người bệnh có diễn tiến khác nhau.

Cần phân biệt “ung thư não” với “ung thư di căn lên não”

Trong thực tế, cụm từ “ung thư não” có thể được dùng cho hai tình huống rất khác nhau.

Thứ nhất là u não nguyên phát, nghĩa là khối u xuất phát từ chính não, màng não, tuyến yên hoặc các cấu trúc thuộc hệ thần kinh trung ương. Ví dụ quan trọng là u thần kinh đệm, trong đó glioblastoma là một dạng u ác tính thường gặp ở người lớn [1]. Với nhóm u này, vấn đề đáng lo chính thường là khối u phát triển, xâm lấn mô não lân cận và tái phát tại não, hơn là đi xa ra ngoài cơ thể.

Thứ hai là di căn não, nghĩa là ung thư khởi phát ở một cơ quan khác rồi lan đến não. Ví dụ, ung thư vú HER2 dương tính có thể di căn não, và tình trạng này được mô tả là một biến chứng nghiêm trọng ở người đã có ung thư vú di căn [3]. Ung thư dạ dày hoặc ung thư tinh hoàn cũng có thể di căn đến não trong một số trường hợp [2], [6]. Đây không phải là “ung thư não lan đi”, mà là ung thư từ nơi khác lan đến não.

Việc phân biệt này rất quan trọng vì hướng theo dõi, mục tiêu điều trị và dự báo bệnh khác nhau. Người bệnh nên hỏi bác sĩ cụ thể: “Đây là u não nguyên phát hay là ung thư từ cơ quan khác di căn lên não?”

U não nguyên phát thường lan trong não như thế nào?

Não là cơ quan được bảo vệ bởi hàng rào máu não và không có hệ bạch huyết giống nhiều cơ quan khác. Vì vậy, u não nguyên phát hiếm khi lan theo đường máu hoặc bạch huyết để tạo ổ di căn ở các cơ quan xa. Tuy nhiên, “không đi xa ngoài cơ thể” không có nghĩa là bệnh chỉ nằm gọn trong một khối u nhìn thấy được trên phim.

Đặc biệt với glioblastoma và các u thần kinh đệm ác tính, tế bào u có thể thâm nhiễm vào mô não xung quanh. Thâm nhiễm nghĩa là các tế bào bệnh lan rải rác giữa mô não lành, đôi khi với mật độ thấp đến mức chưa thể thấy rõ trên hình ảnh y khoa thông thường [1]. Vì vậy, phần bất thường thấy trên cộng hưởng từ có thể không phản ánh toàn bộ phạm vi tế bào u.

Các tế bào u thường có thể lan dọc theo những đường đi trong não, như chất trắng, nơi có nhiều sợi thần kinh kết nối các vùng não. U cũng có thể xâm lấn sang các vùng kế cận, gây triệu chứng tùy vị trí như yếu liệt, động kinh, rối loạn ngôn ngữ, thay đổi trí nhớ hoặc hành vi. Khi u tái phát, vị trí tái phát thường liên quan vùng u cũ hoặc khu vực mô não lân cận đã có tế bào u vi thể.

Nghiên cứu mô phỏng sự lan rộng của glioblastoma cho thấy sự phân bố tế bào u ở mức vi thể có thể vượt ra ngoài ranh giới phát hiện trên hình ảnh, là một lý do khiến việc kiểm soát bệnh lâu dài gặp nhiều khó khăn [1]. Đây cũng là cơ sở để bác sĩ xạ trị không chỉ nhắm vào phần u thấy rõ, mà còn cân nhắc một vùng mô xung quanh có nguy cơ chứa tế bào u.

U não có thể lan theo dịch não tủy xuống tủy sống không?

Có thể, nhưng không phải trường hợp nào cũng xảy ra. Não và tủy sống được bao quanh bởi dịch não tủy, là chất dịch giúp bảo vệ và nuôi dưỡng hệ thần kinh trung ương. Một số loại u có thể bong tế bào vào dịch này, sau đó tế bào bệnh theo dòng dịch lan đến màng não, các dây thần kinh hoặc dọc theo tủy sống. Tình trạng này thường được gọi là lan tràn màng não hoặc gieo rắc theo dịch não tủy.

Khi nghi ngờ có lan theo dịch não tủy, bác sĩ có thể chỉ định cộng hưởng từ não và toàn bộ cột sống, tùy hoàn cảnh. Trong một số trường hợp, xét nghiệm dịch não tủy cũng được cân nhắc. Các triệu chứng cần được báo sớm gồm đau đầu tăng dần, nôn, nhìn đôi, tê yếu tay chân, đau lưng kéo dài, thay đổi đi lại, bí tiểu hoặc rối loạn kiểm soát đại tiểu tiện. Những triệu chứng này không luôn đồng nghĩa bệnh đã lan rộng, nhưng cần được đánh giá sớm vì có thể liên quan đến tăng áp lực trong sọ hoặc tổn thương thần kinh.

Mức độ lan tràn phụ thuộc rất nhiều vào loại u, vị trí u, đặc điểm tế bào học và quá trình điều trị trước đó. Vì thế, không nên tự suy luận rằng cứ u não là sẽ lan xuống tủy sống.

Vì sao cần theo dõi hình ảnh định kỳ?

Theo dõi bằng hình ảnh là phần quan trọng trong chăm sóc người bệnh u não. Cộng hưởng từ giúp bác sĩ đánh giá kích thước u, vùng phù não, dấu hiệu tái phát và đáp ứng với phẫu thuật, xạ trị hoặc thuốc. Các kỹ thuật cộng hưởng từ chuyên sâu có thể cung cấp thêm thông tin về tưới máu khối u, sự thấm của mạch máu và tính toàn vẹn của hàng rào máu não [4].

Sau điều trị, hình ảnh bất thường chưa chắc luôn là u tiến triển. Có trường hợp tổn thương trên phim là thay đổi do điều trị, chẳng hạn viêm, phù hoặc hoại tử mô sau xạ trị. Những tình trạng này có thể giống tái phát trên cộng hưởng từ thường quy [4]. Vì vậy, bác sĩ thường cần đối chiếu nhiều yếu tố, gồm triệu chứng, lần chụp trước, loại điều trị đã dùng và đôi khi các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh bổ sung.

Các tổng quan về chẩn đoán hình ảnh u não nhấn mạnh vai trò của cộng hưởng từ đa thông số, kỹ thuật tưới máu, khuếch tán, phổ cộng hưởng từ và một số phương pháp hình ảnh phân tử trong phát hiện, lập kế hoạch điều trị và theo dõi bệnh [5]. Người bệnh nên cố gắng tái khám đúng lịch, đồng thời mang theo các phim và kết quả cũ để bác sĩ có thể so sánh diễn tiến theo thời gian.

Người bệnh và gia đình nên làm gì?

Thông tin chung an toàn là không nên chờ đến lịch tái khám nếu xuất hiện triệu chứng thần kinh mới hoặc nặng lên nhanh. Cần đi khám sớm khi có cơn co giật lần đầu, đau đầu dữ dội khác thường, nôn nhiều, lơ mơ, yếu liệt tăng nhanh, nói khó, rối loạn thị lực hoặc thay đổi ý thức. Đây có thể là dấu hiệu cần được xử trí khẩn.

Nếu đã được kê thuốc chống co giật hoặc thuốc giảm phù não, người bệnh cần dùng đúng hướng dẫn và không tự ý ngưng thuốc. Đặc biệt, không tự tăng hoặc giảm thuốc corticoid vì thuốc này có thể gây tác dụng không mong muốn nếu dùng không phù hợp. Gia đình cũng nên ghi nhận các thay đổi về vận động, trí nhớ, ngôn ngữ, tính cách, cơn đau đầu và cơn co giật để thông báo cụ thể cho bác sĩ.

Tóm lại, u não nguyên phát chủ yếu lan tại chỗ trong não và đôi khi theo dịch não tủy trong hệ thần kinh trung ương, thay vì thường di căn đến phổi, gan hay xương. Tuy nhiên, tiên lượng và nguy cơ lan rộng phụ thuộc từng loại u. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để biết chính xác loại u, mức độ lan tràn hiện tại và kế hoạch theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Treating the invisible target: treatment planning targeting the microscopic tumor spread in gliomas. PMC
2. Intracardiac Metastasis From a Testicular Yolk Sac Tumor With Brain and Pulmonary Involvement: A Multimodality Management Case Report. PMC
3. 177 Lu-trastuzumab radionuclide therapy: a promising strategy for trastuzumab-resistant brain metastases in HER2+ breast cancer. PMC
4. Dynamic Contrast-Enhanced MRI in Neuro-Oncology: A Narrative and Translational Review. PMC
5. Diagnostic imaging and emerging image-guided neurointervention in brain tumors: a narrative review. PMC
6. Complete and durable remission in a patient with brain metastasis from gastric cancer treated with SRS followed by RC48 plus camrelizumab after progression on chemo-immunotherapy: a case report and literature review. PMC