Ung thư máu (bạch cầu) thường di căn tới đâu?

Ung thư máu, đặc biệt là bệnh bạch cầu, thường không “di căn” theo cách giống ung thư đặc như ung thư phổi hay ung thư vú. Vì tế bào bạch cầu ác tính vốn phát sinh trong tủy xương và lưu hành qua máu, chúng có thể lan tỏa tới nhiều cơ quan, thường gặp nhất là tủy xương, máu, hạch bạch huyết, gan và lách. Ở một số thể bệnh, tế bào bệnh có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, tinh hoàn, da, xương hoặc các vị trí khác.

Vì sao ung thư máu không được hiểu là “di căn” như ung thư đặc?

“Di căn” thường mô tả tình trạng một khối u ở cơ quan ban đầu tách tế bào, rồi lan đến cơ quan ở xa qua đường máu hoặc hệ bạch huyết. Ví dụ, ung thư đại tràng có thể lan đến gan, hoặc ung thư phổi có thể lan đến xương.

Trong bệnh bạch cầu, tế bào ác tính bắt đầu từ các tế bào tạo máu trong tủy xương. Tủy xương là mô mềm nằm trong lòng xương, có nhiệm vụ sản xuất hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Khi tế bào bạch cầu ác tính tăng sinh, chúng có thể tràn vào máu và đi khắp cơ thể từ rất sớm. Vì vậy, bác sĩ thường dùng các cụm từ như “xâm nhập ngoài tủy”, “tổn thương ngoài tủy” hoặc “lan đến cơ quan khác”, thay vì chỉ gọi là di căn.

Điều này cũng giải thích vì sao bệnh bạch cầu có thể gây thiếu máu, giảm tiểu cầu, dễ nhiễm trùng hoặc chảy máu dù người bệnh không có một khối u rõ ràng. Tế bào bệnh lấn át tế bào tạo máu bình thường trong tủy xương, làm cơ thể sản xuất không đủ các tế bào máu cần thiết.

Mức độ và vị trí lan tràn rất khác nhau giữa từng người. Nó phụ thuộc vào thể bệnh, chẳng hạn bạch cầu cấp dòng lympho, bạch cầu cấp dòng tủy, bạch cầu mạn; đặc điểm gene của tế bào bệnh; thời điểm phát hiện; và đáp ứng với điều trị.

Những cơ quan thường có thể bị xâm nhập

Tủy xương và máu là nơi liên quan trung tâm trong phần lớn trường hợp. Tủy xương có thể chứa nhiều tế bào non ác tính, còn máu ngoại vi có thể xuất hiện các tế bào này. Tuy nhiên, không phải lúc nào tế bào bạch cầu cũng hiện diện rõ trong máu, vì vậy xét nghiệm máu đơn thuần chưa luôn đủ để kết luận hoặc loại trừ bệnh.

Hạch bạch huyết, gan và lách cũng là những vị trí hay bị ảnh hưởng. Khi tế bào bạch cầu tích tụ, người bệnh có thể nổi hạch, gan to hoặc lách to. Điều này đôi khi gây cảm giác đầy bụng, chướng bụng, đau tức vùng bụng trên bên trái do lách to, hoặc nhanh no khi ăn.

Hệ thần kinh trung ương, gồm não và tủy sống, là vị trí cần được lưu ý đặc biệt ở một số thể bạch cầu cấp, nhất là bạch cầu cấp dòng lympho. Tế bào bệnh có thể hiện diện trong dịch não tủy, là dịch bao quanh não và tủy sống. Do đó, phác đồ điều trị ở nhiều người bệnh có thể bao gồm thuốc đưa vào dịch não tủy nhằm điều trị hoặc phòng ngừa tổn thương tại khu vực này. Nếu có đau đầu tăng dần, nôn không rõ nguyên nhân, nhìn mờ, co giật, yếu liệt, tê bì hoặc thay đổi ý thức, cần báo ngay cho đội ngũ điều trị.

Tinh hoàn có thể là vị trí xâm nhập ở một số bệnh nhân nam, đặc biệt trong bạch cầu cấp dòng lympho. Dấu hiệu cần chú ý là một hoặc hai bên tinh hoàn to, cứng, đau hoặc không đau. Người bệnh không nên tự kết luận đây là do ung thư máu, vì viêm nhiễm, chấn thương và nhiều bệnh khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự.

Da, lợi, mô mềm và mắt có thể bị ảnh hưởng trong một số thể bệnh. Ví dụ, tổn thương da có thể là các nốt hoặc mảng bất thường; lợi có thể sưng, dễ chảy máu. Những biểu hiện này không đặc hiệu, nghĩa là không phải cứ có triệu chứng là chắc chắn tế bào bạch cầu đã xâm nhập cơ quan đó.

Xương có phải là nơi ung thư máu “di căn” không?

Đau xương hoặc đau khớp có thể xảy ra trong bệnh bạch cầu, nhất là khi tủy xương bị tế bào bệnh xâm lấn. Tuy nhiên, tổn thương xương rõ trên hình ảnh học không phải biểu hiện điển hình ở mọi trường hợp.

Một báo cáo ca bệnh mô tả người phụ nữ 56 tuổi mắc bạch cầu cấp dòng lympho tế bào B có nhiễm sắc thể Philadelphia dương tính. Người bệnh có đau hông và nhiều tổn thương tiêu xương, trong khi xét nghiệm tủy xương ban đầu lại chưa cho thấy bằng chứng hình thái hoặc miễn dịch rõ của bệnh bạch cầu. Sinh thiết tổn thương xương sau đó xác định đây là tế bào bạch cầu cấp dòng lympho B [3]. Trường hợp này cho thấy bệnh bạch cầu đôi khi có thể biểu hiện ngoài tủy ở xương, nhưng đây là tình huống hiếm và chẩn đoán có thể phức tạp.

Điều quan trọng là tổn thương xương trên phim chụp không đồng nghĩa chắc chắn với “di căn ung thư máu”. Bác sĩ có thể cần phân biệt với đa u tủy xương, ung thư đặc lan đến xương, nhiễm trùng xương, loãng xương hoặc các bệnh lý khác. Tùy trường hợp, người bệnh có thể cần xét nghiệm máu, chụp hình ảnh, chọc hút hay sinh thiết tủy xương, hoặc sinh thiết tổn thương nghi ngờ.

Cẩn thận nhầm lẫn giữa ung thư máu và ung thư đặc di căn

Một người có thể rất hiếm khi đồng thời mắc bệnh bạch cầu và một ung thư đặc khác. Trong những tình huống này, tổn thương ở gan, xương, hạch hoặc cơ quan khác có thể là do ung thư đặc di căn, chứ không nhất thiết do bạch cầu xâm nhập.

Chẳng hạn, một báo cáo ở trẻ em ghi nhận đồng thời bạch cầu cấp dòng lympho B và u nguyên bào thần kinh đã di căn. Tổn thương ở tuyến thượng thận, tủy xương và cột sống trong ca này được xác định liên quan đến u nguyên bào thần kinh, sau khi đối chiếu hình ảnh, sinh thiết, xét nghiệm miễn dịch và các chỉ dấu phù hợp [1]. Một báo cáo khác mô tả ung thư thực quản có tổn thương ở gan nghi do di căn đồng thời với bạch cầu cấp dòng tủy [2].

Các trường hợp trên không có nghĩa bệnh bạch cầu thường gây ra khối u ở gan, tuyến thượng thận hay xương như ung thư đặc. Bài học quan trọng là khi triệu chứng, hình ảnh chụp hoặc kết quả xét nghiệm không khớp với nhau, bác sĩ cần đánh giá kỹ để xác định đúng nguồn gốc tổn thương. Chẩn đoán chính xác quyết định rất lớn đến lựa chọn điều trị.

Người bệnh nên theo dõi gì và trao đổi với bác sĩ ra sao?

Nếu đã được chẩn đoán ung thư máu, người bệnh nên báo sớm khi có hạch to nhanh, bụng to hoặc đau bụng kéo dài, đau xương dữ dội, đau đầu mới xuất hiện, nôn, rối loạn thị lực, yếu tay chân, sưng tinh hoàn, tổn thương da mới, sốt hoặc chảy máu bất thường. Đây là thông tin chung nhằm giúp nhận biết dấu hiệu cần đánh giá, không thể thay thế việc chẩn đoán.

Không nên tự suy đoán rằng mọi cơn đau hay mọi tổn thương trên phim đều là bệnh đã “di căn”. Ngược lại, cũng không nên bỏ qua triệu chứng mới vì cho rằng đó chỉ là tác dụng phụ điều trị. Bác sĩ huyết học ung thư sẽ dựa trên thể bệnh, kết quả tủy xương, xét nghiệm máu, hình ảnh học và đôi khi là dịch não tủy hoặc sinh thiết để đánh giá nơi bệnh đang hiện diện.

Mỗi ca ung thư máu là khác nhau. Nếu bạn hoặc người thân có kết quả chụp chiếu ghi nhận tổn thương ở một cơ quan nào đó, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để hiểu liệu đó có phải xâm nhập ngoài tủy của bệnh bạch cầu, một biến chứng khác, hay một bệnh lý đồng thời cần được xử trí riêng.

Nguồn tham khảo

1. Synchronous precursor B-cell acute lymphoblastic Leukemia and metastatic neuroblastoma in a child: a rare diagnostic challenge. PMC
2. Synchronous Metastatic Esophageal Squamous Cell Carcinoma and Acute Myeloid Leukemia: A Case Report. PMC
3. An Unusual Presentation of Philadelphia Chromosome Positive B‐Cell Acute Lymphoblastic Leukemia With Isolated Osteolytic Lesions at Diagnosis: A Case Report. PMC