Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư cổ tử cung

Mắc ung thư cổ tử cung có thể gây lo sợ, buồn bã, tức giận, mất ngủ hoặc cảm giác mất kiểm soát. Những phản ứng này khá thường gặp và không có nghĩa người bệnh yếu đuối; tuy nhiên, nếu kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, người bệnh nên được hỗ trợ tâm lý và trao đổi với bác sĩ điều trị.

Những thay đổi tâm lý thường gặp

Ngay sau khi biết chẩn đoán, nhiều người trải qua trạng thái choáng váng, khó tin hoặc liên tục tự hỏi “Vì sao chuyện này xảy ra với mình?”. Một số người lo lắng về tiên lượng, hiệu quả điều trị, chi phí, công việc và trách nhiệm với gia đình. Người khác có thể sợ đau, sợ tác dụng phụ, sợ bệnh tái phát hoặc sợ trở thành gánh nặng cho người thân.

Cảm xúc cũng có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Có ngày người bệnh cảm thấy hy vọng và hợp tác tốt với điều trị, nhưng ngày khác lại mệt mỏi, cáu gắt hoặc muốn tránh nói chuyện. Đây không phải là dấu hiệu cho thấy người bệnh “không đủ mạnh mẽ”. Ung thư cổ tử cung và quá trình điều trị có thể làm thay đổi sức khỏe thể chất, giấc ngủ, sinh hoạt, đời sống tình dục, hình ảnh cơ thể và vai trò trong gia đình. Tất cả những yếu tố đó đều có thể tác động đến tinh thần.

Một số người cảm thấy xấu hổ hoặc tự trách bản thân vì những hiểu lầm liên quan đến bệnh, tình dục hay virus HPV. Người bệnh cần biết rằng ung thư không phải là hình phạt và việc mắc bệnh không đồng nghĩa với lỗi của họ. Những suy nghĩ tự trách thường làm tăng gánh nặng tâm lý mà không giúp ích cho quá trình điều trị.

Mối liên hệ giữa triệu chứng, điều trị và cảm xúc

Các triệu chứng do bệnh hoặc do điều trị như đau, buồn nôn, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, thay đổi ăn uống và khó chịu vùng chậu có thể khiến người bệnh khó duy trì sinh hoạt bình thường. Một tổng quan về hệ vi sinh trong ung thư cổ tử cung tiến triển tại chỗ cũng nhấn mạnh rằng điều trị hóa xạ trị có thể đi kèm độc tính đáng kể và làm giảm chất lượng cuộc sống [2]. Vì vậy, chăm sóc tinh thần không nên tách rời việc kiểm soát triệu chứng thể chất.

Một nghiên cứu khảo sát 216 người bệnh ung thư cổ tử cung đã xem xét mối liên hệ giữa gánh nặng triệu chứng, khả năng linh hoạt tâm lý và tình trạng lo âu, trầm cảm [1]. “Linh hoạt tâm lý” có thể hiểu đơn giản là khả năng nhận biết cảm xúc khó chịu nhưng vẫn từng bước lựa chọn hành động phù hợp với điều quan trọng đối với mình. Nghiên cứu này sử dụng các thang đo chuyên biệt để đánh giá triệu chứng, sự linh hoạt tâm lý và lo âu, trầm cảm. Kết quả được thiết kế để tìm hiểu mối liên quan giữa các yếu tố này, từ đó gợi ý các chương trình hỗ trợ tâm lý phù hợp [1].

Tuy nhiên, đây là nghiên cứu cắt ngang, tức là dữ liệu được thu thập tại một thời điểm. Vì vậy, kết quả cho thấy các yếu tố có liên quan với nhau nhưng chưa thể khẳng định chắc chắn rằng triệu chứng gây ra lo âu hoặc khả năng linh hoạt tâm lý sẽ luôn làm thay đổi diễn biến tinh thần. Mỗi người bệnh có hoàn cảnh, giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và nguồn hỗ trợ khác nhau.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn?

Người bệnh nên chủ động nói với bác sĩ hoặc điều dưỡng nếu cảm thấy buồn bã, lo lắng hoặc sợ hãi kéo dài; mất ngủ thường xuyên; ăn uống giảm nhiều; khó tập trung; không còn hứng thú với những việc trước đây từng yêu thích; hoặc không thể thực hiện các hoạt động hằng ngày. Cũng nên thông báo nếu cảm xúc khiến người bệnh bỏ lỡ lịch điều trị, không dùng thuốc theo hướng dẫn hoặc không muốn tiếp xúc với mọi người.

Đặc biệt, nếu xuất hiện ý nghĩ muốn chết, muốn tự làm hại bản thân, cảm giác không thể tiếp tục sống hoặc không thể tự bảo đảm an toàn cho mình, người bệnh cần báo ngay cho người thân đáng tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Không nên ở một mình trong tình huống này. Đây là vấn đề y khoa cần được xử trí khẩn cấp, không phải điều nên giữ kín vì sợ làm phiền gia đình.

Hỗ trợ tâm lý có thể đến từ nhiều thành viên trong nhóm điều trị. Bác sĩ có thể đánh giá triệu chứng và điều chỉnh thuốc hoặc cách chăm sóc. Điều dưỡng có thể hướng dẫn theo dõi tác dụng phụ, giải thích quy trình điều trị và hỗ trợ người bệnh trao đổi với gia đình. Tổng quan về các can thiệp do điều dưỡng thực hiện ở người bệnh ung thư cổ tử cung cho thấy các chương trình thường tập trung vào giáo dục sức khỏe và hỗ trợ tâm lý trong suốt quá trình chăm sóc [3]. Người bệnh có thể hỏi về chuyên viên tâm lý, bác sĩ tâm thần, nhóm hỗ trợ hoặc chương trình chăm sóc giảm nhẹ nếu bệnh viện có cung cấp.

Chăm sóc giảm nhẹ không chỉ dành cho giai đoạn cuối. Đây là cách chăm sóc nhằm giảm đau và các triệu chứng khó chịu, đồng thời hỗ trợ tâm lý, xã hội và tinh thần trong quá trình điều trị. Một nghiên cứu về chăm sóc giảm nhẹ cho người bệnh ung thư vú và ung thư cổ tử cung cho thấy việc triển khai chăm sóc toàn diện còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như cá nhân, gia đình, cộng đồng, cơ sở y tế và chính sách [4]. Điều này cũng cho thấy người bệnh không nên tự chịu đựng một mình khi dịch vụ hỗ trợ còn khó tiếp cận. Gia đình có thể giúp đặt câu hỏi, ghi nhớ thông tin và phối hợp với nhân viên y tế.

Những cách tự chăm sóc tinh thần an toàn

Trước mỗi lần khám, người bệnh có thể viết ra ba nhóm câu hỏi: điều gì đang lo nhất, triệu chứng nào cần báo bác sĩ, và ai có thể hỗ trợ trong thời gian tới. Khi nhận quá nhiều thông tin, hãy xin bác sĩ giải thích lại bằng ngôn ngữ dễ hiểu hoặc ghi chép, nếu được phép. Việc chia mục tiêu thành từng bước nhỏ như uống thuốc đúng hướng dẫn, nghỉ ngơi, ăn theo khả năng và đi tái khám đúng hẹn có thể giúp giảm cảm giác mất kiểm soát.

Các kỹ thuật thư giãn đơn giản như thở chậm, nghe nhạc nhẹ, thiền theo hướng dẫn hoặc vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép có thể hữu ích. Nên duy trì giờ ngủ tương đối ổn định, hạn chế đọc quá nhiều thông tin đáng sợ trên mạng và kiểm tra độ tin cậy của các lời khuyên. Không nên tự ý dùng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thực phẩm bổ sung hoặc các sản phẩm được quảng cáo là chữa ung thư mà chưa hỏi bác sĩ.

Gia đình nên lắng nghe thay vì ép người bệnh phải luôn lạc quan. Có thể hỏi: “Hôm nay điều gì làm bạn khó chịu nhất?” hoặc “Tôi có thể giúp việc gì cụ thể?”. Người bệnh cũng có quyền nói rằng mình cần yên tĩnh, cần người đi cùng khi khám hoặc chưa sẵn sàng trả lời một số câu hỏi. Mỗi ca bệnh là khác nhau, vì vậy cách hỗ trợ phù hợp cũng không giống nhau.

Nếu đang trải qua lo âu, buồn bã hoặc sợ hãi, bạn không cần chờ đến khi cảm xúc trở nên nghiêm trọng mới tìm giúp đỡ. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc điều dưỡng về tình trạng tinh thần hiện tại để được đánh giá và giới thiệu hỗ trợ phù hợp với bệnh, phương pháp điều trị và hoàn cảnh gia đình của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Correlation between treatment-related symptom burden and psychological flexibility in patients with cervical cancer and their combined correlational association with emotional distress. PMC
2. Microbiome-host interactions in locally advanced cervical cancer: the impact on chemoradiotherapy treatment outcomes and toxicity. PMC
3. Nurse-led interventions for cervical cancer patients: A scoping review with an emphasis on East Asian contexts. PMC
4. Multi-level determinants of comprehensive palliative care delivery for breast and cervical cancer patients in Ethiopia: using the socio-ecological model as an analytical framework. PMC