Người bệnh ung thư cổ tử cung nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư cổ tử cung thường không cần kiêng khem quá mức. Mục tiêu quan trọng nhất là ăn đủ năng lượng, đủ đạm, uống đủ nước và điều chỉnh món ăn theo tác dụng phụ của phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị. Không có thực phẩm nào được chứng minh có thể thay thế điều trị ung thư, nhưng dinh dưỡng phù hợp có thể giúp cơ thể duy trì sức lực và chịu đựng điều trị tốt hơn.

Nguyên tắc ăn uống quan trọng nhất: đủ chất và phù hợp với từng giai đoạn điều trị

Ung thư cổ tử cung và các phương pháp điều trị có thể làm người bệnh mệt, chán ăn, buồn nôn, thay đổi vị giác, đau miệng hoặc tiêu chảy. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc “ăn món chống ung thư”, người bệnh nên ưu tiên bữa ăn cân đối và dễ dung nạp.

Một khẩu phần thường nên có các nhóm thực phẩm sau:

1. Thực phẩm giàu đạm: thịt nạc, cá, trứng, sữa, sữa chua đã tiệt trùng, đậu phụ, đậu đỗ. Đạm là thành phần cơ thể cần để duy trì cơ bắp, phục hồi mô tổn thương và hỗ trợ lành vết mổ nếu có phẫu thuật.

2. Tinh bột và nguồn năng lượng: cơm, cháo, bún, phở, mì, khoai, ngô, bánh mì. Khi ăn kém, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn món mềm, ấm, ít mùi để dễ ăn hơn. Cháo thịt, súp cá, trứng hấp, cơm mềm với thịt hoặc cá kho nhạt thường là lựa chọn thực tế.

3. Rau củ và trái cây: nên chọn đa dạng, rửa sạch và chế biến phù hợp với tình trạng tiêu hóa. Khi không bị tiêu chảy, rau xanh, trái cây chín và các loại củ là nguồn vitamin, khoáng chất và chất xơ có ích cho sức khỏe chung.

4. Chất béo lành mạnh: dầu thực vật, lạc, vừng, quả bơ, cá béo nếu người bệnh dung nạp được. Thêm một lượng vừa phải chất béo vào món ăn có thể giúp tăng năng lượng cho người ăn ít.

5. Nước uống: nước lọc, canh, súp, sữa phù hợp, nước hoa quả đã chế biến bảo đảm vệ sinh. Nếu nôn hoặc tiêu chảy, nguy cơ mất nước tăng lên nên cần báo nhân viên y tế để được hướng dẫn bù nước đúng cách.

Nghiên cứu định tính ở người bệnh đang hóa xạ trị đồng thời cho thấy nhiều người có nhu cầu rõ rệt về cách xử trí triệu chứng liên quan điều trị, kiến thức ăn uống và tư vấn chuyên môn sau khi xuất viện. Nghiên cứu cũng ghi nhận thông tin mâu thuẫn, tập quán kiêng khem và thiếu hướng dẫn nhất quán có thể khiến việc chăm sóc dinh dưỡng khó hơn [3]. Vì thế, một kế hoạch ăn uống nên dựa vào triệu chứng thực tế và tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, thay vì tin theo truyền miệng.

Điều chỉnh thức ăn khi đang xạ trị hoặc hóa trị

Xạ trị vùng chậu có thể ảnh hưởng đến ruột. Viêm ruột cấp do xạ trị là biến chứng thường gặp, có thể làm tiêu chảy, đau quặn bụng, đi ngoài gấp, chướng bụng hoặc mệt hơn [1]. Trong một nghiên cứu hồi cứu gồm 92 người bệnh ung thư cổ tử cung hoàn thành xạ trị, 67 người xuất hiện viêm ruột cấp từ mức độ nhẹ trở lên [1]. Đây là lý do người bệnh không nên chủ quan khi có rối loạn tiêu hóa kéo dài.

Khi bị tiêu chảy hoặc đau bụng trong thời gian xạ trị, có thể tạm thời ưu tiên:

1. Cơm trắng, cháo, khoai nghiền, bánh mì, mì hoặc bún mềm.

2. Thịt nạc, cá, trứng, đậu phụ nấu chín kỹ.

3. Rau củ nấu mềm, bỏ bớt phần xơ cứng nếu ăn làm đau bụng hoặc đầy hơi.

4. Trái cây chín mềm với lượng phù hợp, theo dõi xem loại nào khiến tiêu chảy tăng lên.

Trong giai đoạn này, người bệnh có thể cần hạn chế tạm thời các món nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thức ăn quá cay, rượu bia, cà phê đậm, nước ngọt có gas, rau sống, thực phẩm quá nhiều chất xơ thô hoặc món dễ sinh hơi như tùy cơ địa. Đây không phải là kiêng vĩnh viễn. Khi ruột ổn định hơn, việc bổ sung lại rau quả và chất xơ nên được thực hiện từ từ.

Chỉ số dinh dưỡng và miễn dịch trước xạ trị, được xây dựng từ cholesterol toàn phần, albumin và số lượng tế bào lympho, có liên quan với nguy cơ viêm ruột cấp trong nghiên cứu trên [1]. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa người bệnh nên tự ý ăn nhiều cholesterol để phòng biến chứng. Kết quả cho thấy dinh dưỡng, miễn dịch và khả năng dung nạp điều trị có quan hệ phức tạp, cần được đánh giá toàn diện bởi đội ngũ điều trị.

Nếu buồn nôn, hãy thử ăn từng ít một, chọn đồ khô mềm hoặc thức ăn nguội bớt mùi. Nếu đau miệng, nhiệt miệng hoặc nuốt đau, nên dùng thức ăn mềm, xay nhỏ, tránh món quá nóng, quá chua, cay hoặc cứng. Nếu táo bón mà không có tiêu chảy hay tắc ruột, tăng nước, vận động nhẹ theo sức và bổ sung rau quả mềm có thể hữu ích.

Những điều nên hạn chế hoặc tránh

Người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn thịt, trứng, sữa, hải sản, đồ nếp hay trái cây chỉ vì lo “nuôi khối u”. Những kiêng khem này thường thiếu cơ sở và có thể làm bữa ăn nghèo đạm, nghèo năng lượng.

Các nhóm nên tránh hoặc hạn chế gồm:

1. Rượu bia và thuốc lá. Đây là các yếu tố có thể làm sức khỏe tổng thể kém hơn, kích thích niêm mạc và gây khó khăn trong phục hồi. Nếu đang dùng thuốc điều trị, rượu bia còn có thể làm tăng nguy cơ tương tác hoặc tác dụng không mong muốn.

2. Thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ như tiết canh, trứng sống, thịt tái, hải sản sống, sữa chưa tiệt trùng. Trong hóa trị, một số người có thể suy giảm sức đề kháng, vì vậy an toàn thực phẩm đặc biệt quan trọng.

3. Thức ăn bảo quản không tốt, ôi thiu, không rõ nguồn gốc. Nên ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn, tách riêng thực phẩm sống và chín.

4. Thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc, cao lá không rõ thành phần. Một số sản phẩm có thể gây hại gan thận, ảnh hưởng đông máu hoặc tương tác với thuốc chống ung thư. “Tự nhiên” không đồng nghĩa với an toàn.

5. Chế độ nhịn ăn, chỉ uống nước ép, ăn chay quá nghiêm ngặt hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm. Các cách này dễ làm sụt cân, mất cơ và mệt hơn trong quá trình điều trị.

Đường không “nuôi ung thư” theo cách đơn giản như nhiều quảng cáo mô tả. Tuy nhiên, đồ ngọt, trà sữa, bánh kẹo và nước ngọt vẫn nên dùng hạn chế vì ít giá trị dinh dưỡng, dễ làm no ngang và không giúp cơ thể hồi phục tốt.

Cân nặng và nhu cầu dinh dưỡng cần được theo dõi riêng

Cân nặng không phản ánh đầy đủ tình trạng dinh dưỡng. Một nghiên cứu hồi cứu trên 60 người bệnh ung thư cổ tử cung di căn đánh giá mối liên quan giữa chỉ số khối cơ thể và thời gian sống, nhưng đây là bằng chứng quan sát, quy mô nhỏ và không thể dùng để kết luận rằng người bệnh nên chủ động tăng hoặc giảm cân theo một mức cố định [2]. Đặc biệt, không nên cố ăn quá mức để tăng cân nếu đang thừa cân, cũng không nên giảm cân nhanh trong lúc điều trị.

Điều đáng lưu ý hơn là các dấu hiệu như sụt cân ngoài ý muốn, ăn rất ít trong nhiều ngày, mệt lả, nuốt khó, nôn liên tục, tiêu chảy nhiều, đau bụng tăng, đi ngoài có máu hoặc không uống được nước. Khi có các dấu hiệu này, người bệnh nên liên hệ sớm với bác sĩ. Có thể cần thuốc kiểm soát triệu chứng, đánh giá dinh dưỡng hoặc sử dụng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng theo chỉ định.

Mỗi người bệnh ung thư cổ tử cung có giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị, bệnh kèm theo và khả năng ăn uống khác nhau. Vì vậy, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn phù hợp nhất với tình trạng hiện tại của mình.

Nguồn tham khảo

1. Pre-radiotherapy modified prognostic nutritional index predicts acute radiation enteritis in patients with cervical cancer undergoing radiotherapy: A retrospective study. PMC
2. Prognostic Value of BMI in Patients with Metastatic Cervical Cancer:A Retrospective Study From Turkey. PMC
3. Nutritional Support Needs of Cervical Cancer Patients Undergoing Chemoradiotherapy: A Qualitative Study. PMC