Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư vòm họng

Mắc ung thư vòm họng có thể gây lo lắng, buồn bã, sợ hãi hoặc cảm giác mất kiểm soát, đặc biệt khi người bệnh phải đối diện với quá trình điều trị kéo dài và nhiều thay đổi trong sinh hoạt. Những phản ứng này không có nghĩa là bạn yếu đuối, mà thường là phản ứng tự nhiên trước một biến cố sức khỏe lớn.

Mỗi người sẽ trải qua bệnh theo cách khác nhau. Có người lo nhiều ngay từ khi chẩn đoán, có người chỉ trở nên khó khăn về tinh thần trong giai đoạn xạ trị hoặc sau khi điều trị kết thúc.

Vì sao ung thư vòm họng dễ ảnh hưởng đến tâm lý?

Ung thư vòm họng nằm ở vị trí sâu trong vùng đầu cổ, nên các triệu chứng ban đầu đôi khi không rõ ràng. Vì vậy, một số người được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển tại vùng đầu cổ, khiến họ có thể bị choáng váng, lo về khả năng điều trị và tương lai [2]. Ngay cả khi bác sĩ đã giải thích kế hoạch điều trị, người bệnh vẫn có thể cần thời gian để tiếp nhận thông tin và điều chỉnh cảm xúc.

Nỗi sợ thường không chỉ xoay quanh “bệnh ung thư”, mà còn liên quan đến nhiều câu hỏi cụ thể: Điều trị có đau không? Có khỏi được không? Có ảnh hưởng đến công việc, tài chính, gia đình hay không? Tôi có còn ăn uống, nói chuyện và sinh hoạt bình thường được không? Những suy nghĩ lặp đi lặp lại này có thể làm người bệnh căng thẳng, mất ngủ hoặc khó tập trung.

Điều trị ung thư vòm họng thường có xạ trị, đôi khi phối hợp thuốc điều trị toàn thân tùy tình trạng bệnh. Các tác dụng không mong muốn ở vùng đầu cổ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tâm trạng. Khô miệng sau xạ trị là một biến chứng thường gặp, có thể làm người bệnh khó ăn, khó nuốt, khó ngủ, phải uống nước thường xuyên và cảm thấy bất tiện khi giao tiếp [4]. Khi việc ăn uống, nói chuyện hoặc tham gia các sinh hoạt quen thuộc trở nên khó khăn, một số người có thể tự ti, ngại gặp người khác hoặc thấy mình “không còn như trước”.

Dinh dưỡng cũng liên quan chặt chẽ với tinh thần. Suy dinh dưỡng được ghi nhận là vấn đề phổ biến trong suốt quá trình mắc ung thư vòm họng và đòi hỏi người bệnh tự chăm sóc lâu dài [1]. Nếu ăn không đủ, sụt cân, mệt nhiều hoặc đau khi nuốt, người bệnh dễ kiệt sức về cả thể chất lẫn cảm xúc. Ngược lại, lo âu hoặc buồn chán cũng có thể làm giảm cảm giác ngon miệng và giảm động lực tuân thủ dinh dưỡng.

Những cảm xúc thường gặp và khi nào cần lưu ý

Nhiều người bệnh trải qua cảm xúc theo từng đợt, không nhất thiết theo một trình tự cố định. Lúc mới biết chẩn đoán, phản ứng thường là sợ hãi, bàng hoàng hoặc phủ nhận. Trong thời gian điều trị, người bệnh có thể cáu gắt hơn, nhạy cảm hơn, lo lắng trước mỗi lần tái khám hoặc mệt mỏi vì phải đến bệnh viện nhiều lần. Sau điều trị, dù kết quả ban đầu tốt, vẫn có thể xuất hiện nỗi lo bệnh tái phát.

Lo âu là trạng thái bồn chồn, căng thẳng, hay nghĩ đến tình huống xấu, khó thư giãn hoặc khó ngủ. Trầm buồn có thể biểu hiện bằng cảm giác buồn kéo dài, mất hứng thú với việc từng yêu thích, thấy vô vọng, dễ khóc, ít muốn trò chuyện, hoặc cho rằng mình là gánh nặng của gia đình. Đây là những dấu hiệu cần được lắng nghe nghiêm túc, không nên chỉ khuyên người bệnh “nghĩ tích cực lên”.

Một nghiên cứu ở nam giới điều trị xạ trị điều biến liều cho ung thư vòm họng đã đánh giá đồng thời chức năng tình dục, nội tiết tố, mức độ lo âu và trầm cảm trước điều trị cũng như trong vòng 30 ngày sau xạ trị [3]. Điều này cho thấy sức khỏe tinh thần và các vấn đề riêng tư như tình dục là những khía cạnh có ý nghĩa trong quá trình chăm sóc, dù người bệnh đôi khi ngại chủ động nói ra. Nếu có giảm ham muốn, rối loạn cương, lo lắng về đời sống vợ chồng hoặc thay đổi hình ảnh cơ thể, người bệnh nên trao đổi kín đáo với bác sĩ thay vì âm thầm chịu đựng.

Cần báo sớm cho bác sĩ hoặc nhân viên tâm lý nếu bạn có một hay nhiều biểu hiện sau: buồn chán hoặc lo âu kéo dài và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt; mất ngủ nhiều đêm; không muốn ăn uống hay điều trị; thường xuyên hoảng sợ; tự cô lập; dùng rượu hoặc thuốc không theo chỉ định để đối phó cảm xúc. Nếu xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, không muốn sống, hoặc cảm thấy không thể tự giữ an toàn cho mình, cần nói ngay với người thân và liên hệ cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp.

Gia đình, sự thấu hiểu và cảm giác được đồng hành

Người bệnh ung thư vòm họng không chỉ cần thuốc và kỹ thuật điều trị. Họ cũng cần cảm giác mình được lắng nghe, được tôn trọng và vẫn có vai trò trong gia đình. Nghiên cứu định tính trên 21 người bệnh đã xác định trạng thái tâm lý và sự hỗ trợ từ gia đình là hai yếu tố quan trọng bên cạnh động lực, khả năng thực hiện và những lời nhắc trong tự quản lý dinh dưỡng [1]. Điều này gợi ý rằng chăm sóc người bệnh hiệu quả cần nhìn cả vào hoàn cảnh sống và cảm xúc của họ, thay vì chỉ tập trung vào chỉ số bệnh lý.

Gia đình có thể hỗ trợ bằng những việc gần gũi: lắng nghe mà không phán xét, hỏi người bệnh muốn được giúp điều gì, cùng ghi lại câu hỏi để hỏi bác sĩ, chuẩn bị thức ăn phù hợp, nhắc lịch điều trị một cách nhẹ nhàng. Tuy nhiên, hỗ trợ không có nghĩa là kiểm soát. Việc ép ăn, liên tục nhắc về bệnh, hoặc quyết định thay mọi việc đôi khi làm người bệnh thêm áp lực.

Người thân cũng nên hiểu rằng im lặng không đồng nghĩa với ổn. Có người bệnh không muốn làm gia đình lo nên giấu cảm xúc. Một câu hỏi đơn giản như “Hôm nay điều gì làm em hoặc anh lo nhất?” có thể mở đầu cho cuộc trò chuyện có ích hơn là chỉ hỏi “Có mệt không?”. Nếu người bệnh chưa muốn nói, hãy cho họ thời gian và cho biết rằng bạn sẵn sàng lắng nghe khi họ cần.

Những cách chăm sóc tinh thần an toàn trong đời sống hằng ngày

Các gợi ý dưới đây là thông tin chung, không thay thế đánh giá của bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Mục tiêu không phải là buộc bản thân luôn vui vẻ, mà là giúp bạn có thêm khả năng đối diện với những ngày khó khăn.

Trước hết, hãy chia nhỏ vấn đề. Thay vì nghĩ về toàn bộ hành trình điều trị, có thể tập trung vào việc trước mắt như uống đủ nước theo hướng dẫn, hoàn thành một bữa ăn, đi tái khám, hoặc nghỉ ngơi sau một buổi xạ trị. Những mục tiêu nhỏ, thực tế có thể giúp giảm cảm giác quá tải.

Thứ hai, duy trì nhịp sinh hoạt phù hợp sức khỏe. Cố gắng ngủ vào giờ tương đối đều, vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép, tắm rửa và thay quần áo sạch, tiếp xúc với ánh sáng ban ngày. Các hoạt động thư giãn như nghe nhạc, tập thở chậm, cầu nguyện, thiền ngắn hoặc nói chuyện với người tin cậy có thể hữu ích cho một số người. Không có một phương pháp phù hợp với tất cả mọi người.

Thứ ba, hãy cho phép mình nhờ giúp đỡ. Bạn có thể đề nghị bác sĩ điều trị giới thiệu chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần, điều dưỡng, chuyên gia dinh dưỡng hoặc nhân viên công tác xã hội khi cần. Hỗ trợ tâm lý không có nghĩa là “bệnh tâm thần”. Đây là một phần của chăm sóc ung thư toàn diện, tương tự như kiểm soát đau, chăm sóc dinh dưỡng và xử trí khô miệng.

Cuối cùng, điều quan trọng là không tự trách bản thân vì những ngày mệt mỏi, bi quan hoặc không thể mạnh mẽ như mong muốn. Ung thư vòm họng và quá trình điều trị có thể tạo ra nhiều thay đổi về cơ thể, quan hệ và cuộc sống. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về các triệu chứng tâm lý, giấc ngủ, ăn uống, chức năng tình dục và những khó khăn trong gia đình để nhận được hỗ trợ phù hợp với tình trạng riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Developing personas for nutritional self-management in nasopharyngeal carcinoma patients: a qualitative study based on the Fogg Behavior Model. PMC
2. Nasopharyngeal carcinoma: epidemiology, risk factors, signaling pathways, clinical features, diagnosis, and management. PMC
3. Acute changes in sexual function, hormonal profiles, and psychological status following intensity-modulated radiotherapy in male patients with nasopharyngeal carcinoma. PMC
4. Longitudinal multi-b-value diffusion MRI for the early assessment of radiation-induced parotid injury in nasopharyngeal carcinoma. PMC