Người bệnh ung thư vòm họng nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư vòm họng nên ưu tiên thức ăn mềm, đủ năng lượng và giàu đạm, đồng thời điều chỉnh theo triệu chứng như đau miệng, khô miệng, nuốt nghẹn hoặc buồn nôn khi điều trị. Không nên tự kiêng khem quá mức, vì suy dinh dưỡng khá thường gặp trong suốt quá trình bệnh và có thể làm người bệnh yếu hơn, khó dung nạp điều trị hơn [1].

Mỗi người có vị trí tổn thương, phác đồ hóa trị hoặc xạ trị, cân nặng và bệnh kèm theo khác nhau. Vì vậy, mục tiêu quan trọng không phải là ăn một món “chống ung thư” nào đó, mà là duy trì ăn uống được, giữ cơ thể đủ sức và xử trí các khó chịu liên quan đến điều trị.

Vì sao dinh dưỡng đặc biệt quan trọng ở ung thư vòm họng?

Ung thư vòm họng và các phương pháp điều trị có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vùng miệng, họng và tuyến nước bọt. Người bệnh có thể đau khi nuốt, viêm loét niêm mạc miệng, thay đổi vị giác, khô miệng, đờm đặc, buồn nôn hoặc mệt nhiều. Những triệu chứng này dễ khiến lượng ăn giảm dần.

Các nghiên cứu ở người bệnh ung thư vòm họng cho thấy suy dinh dưỡng là vấn đề có thể xuất hiện xuyên suốt hành trình điều trị, do đó việc tự chăm sóc dinh dưỡng lâu dài rất cần thiết [1]. Ở nhóm người bệnh trẻ tuổi đã điều trị, các ảnh hưởng muộn được ghi nhận gồm khó nuốt, suy dinh dưỡng, khô miệng và xơ hóa mô vùng đầu cổ. Điều này cho thấy việc chăm sóc ăn uống vẫn quan trọng cả sau khi kết thúc điều trị [2].

Một số nghiên cứu quan sát cũng nhận thấy tình trạng dinh dưỡng tốt hơn, đánh giá qua các chỉ số dinh dưỡng trong máu như albumin hoặc chỉ số dinh dưỡng tiên lượng, có liên quan với kết quả sống còn tốt hơn [3][4][5]. Đây không có nghĩa là chỉ cần ăn nhiều là có thể thay thế thuốc hay xạ trị. Tuy nhiên, nó nhấn mạnh rằng dinh dưỡng là một phần thiết thực của điều trị toàn diện.

Nên ăn gì để đủ sức trong quá trình điều trị?

Nguyên tắc chung là chọn thực phẩm mà người bệnh có thể ăn được, ăn thấy dễ chịu và cung cấp đủ năng lượng cùng chất đạm. Khi ăn ít trong một bữa, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì cố ăn một bữa lớn.

Ưu tiên thực phẩm giàu đạm. Đạm giúp duy trì khối cơ, hỗ trợ phục hồi mô và giảm nguy cơ sụt cân. Có thể lựa chọn thịt nạc băm hoặc hầm mềm, cá, trứng, sữa, sữa chua, đậu hũ, đậu đỗ nấu nhừ. Với người nuốt khó, nên chế biến dạng mềm, ẩm như cháo thịt cá, súp có trứng, canh hầm, đậu hũ sốt, trứng chưng hoặc thịt xay.

Bổ sung đủ năng lượng. Khi khẩu phần quá loãng như chỉ ăn cháo trắng hoặc uống nước canh, người bệnh có thể nhanh no nhưng không đủ chất. Có thể làm đặc và giàu năng lượng hơn bằng cách thêm thịt, cá, trứng, sữa, đậu hũ, dầu thực vật hoặc bơ hạt nếu người bệnh dung nạp được. Ví dụ, một bát cháo có thể thêm cá nghiền, trứng hoặc sữa phù hợp thay vì chỉ có gạo và nước.

Ăn rau quả theo khả năng nhai nuốt. Rau xanh và trái cây cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ. Nếu miệng đau hoặc nuốt khó, có thể dùng rau nấu mềm, xay nhuyễn, trái cây chín mềm như chuối, bơ, đu đủ, hoặc ép, xay sinh tố. Cần lưu ý không dùng đồ uống quá chua nếu đang loét miệng, vì có thể làm rát hơn.

Uống đủ nước và làm ẩm miệng. Khô miệng là vấn đề có thể kéo dài sau xạ trị vùng đầu cổ [2]. Người bệnh có thể nhấp từng ngụm nước thường xuyên, dùng canh, súp, thức ăn có nước sốt hoặc nước ấm. Một số người dễ nuốt hơn khi thức ăn có độ ẩm. Nếu uống nước thường bị sặc, cần báo ngay với bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng để được đánh giá khả năng nuốt, không nên cố uống nhanh.

Dùng sản phẩm dinh dưỡng y học khi cần. Nếu ăn uống thông thường không đủ, bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng có thể tư vấn sữa dinh dưỡng, chế phẩm bổ sung đạm, hoặc dinh dưỡng qua ống theo chỉ định. Đây không phải là dấu hiệu “thất bại” trong ăn uống, mà có thể là cách giúp cơ thể nhận đủ chất trong giai đoạn khó nuốt hoặc đau nhiều.

Nên kiêng gì và cần hạn chế những gì?

Người bệnh thường nghe nhiều lời khuyên kiêng tuyệt đối thịt, trứng, sữa, đồ tanh hoặc đường. Hiện không có cơ sở để áp dụng các kiêng khem này cho tất cả người bệnh ung thư vòm họng. Nếu kiêng quá nhiều nhóm thực phẩm, nguy cơ thiếu năng lượng và đạm có thể tăng lên.

Thay vì kiêng một cách cứng nhắc, nên tránh hoặc hạn chế các món làm triệu chứng nặng hơn:

• Rượu bia và thuốc lá. Đây là những yếu tố có thể kích thích niêm mạc miệng họng, làm khô miệng, đau rát và ảnh hưởng sức khỏe chung. Người bệnh nên tránh hoàn toàn trong quá trình điều trị và sau điều trị nếu có thể.

• Thức ăn quá nóng, quá cay, quá chua, quá mặn hoặc nhiều gia vị. Khi niêm mạc miệng họng viêm loét, các món này có thể gây đau và khiến người bệnh ăn ít hơn.

• Thực phẩm cứng, sắc, khô hoặc dễ vụn như bánh quy khô, đồ chiên giòn, xương nhỏ, hạt cứng. Chúng có thể gây xước niêm mạc, đau khi nuốt hoặc làm tăng nguy cơ sặc ở người nuốt kém.

• Thức ăn sống, tái, không bảo đảm vệ sinh. Trong thời gian hóa trị, sức đề kháng có thể giảm. Nên ăn chín uống sôi, dùng thực phẩm còn tươi, bảo quản đúng cách và hạn chế món để lâu ở nhiệt độ phòng.

• Các loại thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm quảng cáo “diệt tế bào ung thư”. Một số sản phẩm có thể gây độc cho gan thận, làm rối loạn đông máu hoặc tương tác với thuốc điều trị. Không nên tự dùng khi chưa hỏi bác sĩ.

Đường không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối. Tuy vậy, đồ ngọt quá nhiều có thể làm tăng nguy cơ sâu răng, đặc biệt khi khô miệng, và có thể làm người bệnh no bụng nhưng thiếu các chất cần thiết. Nên ưu tiên năng lượng từ bữa ăn cân đối hơn là nước ngọt, trà sữa hay bánh kẹo.

Điều chỉnh món ăn theo triệu chứng thường gặp

Nếu đau miệng hoặc loét miệng, hãy chọn thức ăn nguội hoặc ấm nhẹ, mềm, mịn và ít gia vị. Có thể dùng cháo đặc, súp xay, trứng hấp, sữa chua nếu không gây rát. Nên vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Nếu khô miệng hoặc đờm đặc, nên ăn món có nước, thêm nước sốt, nhấp nước đều trong ngày. Có thể tránh thực phẩm khô bột vì dễ dính trong miệng và khó nuốt.

Nếu buồn nôn, hãy thử ăn lượng nhỏ, tránh mùi thức ăn quá nồng, hạn chế món nhiều dầu mỡ. Một số người dễ ăn hơn vào thời điểm ít mệt nhất trong ngày.

Nếu nuốt nghẹn, ho sặc hoặc sút cân, cần báo sớm cho bác sĩ. Đây có thể là lúc cần đánh giá chuyên sâu về nuốt và dinh dưỡng. Tình trạng dinh dưỡng thay đổi theo thời gian điều trị, và các nghiên cứu cho thấy diễn biến chỉ số dinh dưỡng trong quá trình điều trị có liên quan đến kết quả sau này [5].

Cuối cùng, không có thực đơn chung phù hợp hoàn toàn cho mọi người bệnh ung thư vòm họng. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên viên dinh dưỡng về cân nặng, mức ăn, triệu chứng nuốt, bệnh đái tháo đường, bệnh thận hoặc các thuốc đang dùng để xây dựng chế độ ăn phù hợp và an toàn nhất.

Nguồn tham khảo

1. Developing personas for nutritional self-management in nasopharyngeal carcinoma patients: a qualitative study based on the Fogg Behavior Model. PMC
2. Pediatric Nasopharyngeal Carcinoma: Survival Outcomes and Late Toxicity Burden from a 20-Year Single-Center Experience. PMC
3. Prognostic significance of immune-inflammatory and nutritional indicators in locoregionally advanced nasopharyngeal carcinoma. PMC
4. Immune-inflammatory and nutritional status mediate the association between age and survival in older patients with nasopharyngeal carcinoma: a retrospective cohort study. PMC
5. Dynamic prognostic nutritional index trajectories predict survival outcomes in nasopharyngeal carcinoma with persistently undetectable plasma Epstein–Barr virus DNA. PMC