Chăm sóc người bệnh ung thư thực quản tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư thực quản tại nhà cần tập trung vào ăn uống an toàn, theo dõi khả năng nuốt, kiểm soát triệu chứng, dùng thuốc đúng hướng dẫn và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Mỗi người bệnh có tình trạng khác nhau tùy giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và có phẫu thuật hay không, vì vậy kế hoạch chăm sóc nên được thống nhất với bác sĩ điều trị.

Những vấn đề thường gặp cần theo dõi

Ung thư thực quản có thể gây khó nuốt, đau khi nuốt, trào ngược, ho, mệt mỏi, buồn nôn và sụt cân. Ở người đang xạ trị hoặc hóa xạ trị, một nghiên cứu trên 289 người bệnh ghi nhận các triệu chứng thường gặp gồm khó nuốt, mệt mỏi, sụt cân, rối loạn giấc ngủ, khô miệng, khó thở, buồn nôn và ngứa [4]. Các triệu chứng thường xuất hiện theo nhóm, chẳng hạn nhóm khó nuốt, nhóm phản ứng bất lợi của điều trị và nhóm trào ngược, ho. Mức độ triệu chứng có thể liên quan đến giai đoạn bệnh, vị trí tổn thương và phương pháp điều trị [4].

Gia đình nên ghi lại mỗi ngày người bệnh ăn được bao nhiêu, uống được bao nhiêu, có nôn ói hay không, số lần đi tiểu, mức độ đau, tình trạng đi tiêu và cân nặng nếu có thể theo dõi. Nhật ký này giúp bác sĩ đánh giá diễn tiến tốt hơn, nhất là khi người bệnh đang điều trị ngoại trú.

Sau phẫu thuật cắt thực quản, giai đoạn trở về nhà thường đi kèm nhiều nhu cầu cả về thể chất lẫn tâm lý. Một nghiên cứu lập bản đồ hành trình điều trị ở người cao tuổi cho thấy những khó khăn và nhu cầu thay đổi theo từng giai đoạn, từ chẩn đoán, nằm viện đến phục hồi tại nhà [1]. Vì vậy, người chăm sóc không chỉ hỗ trợ ăn uống và thuốc men mà còn cần kiên nhẫn, động viên và giúp người bệnh thích nghi với những thay đổi trong sinh hoạt.

Ăn uống và phòng sặc

Người bệnh nên ăn theo hướng dẫn của bác sĩ phẫu thuật, bác sĩ ung bướu và chuyên gia dinh dưỡng. Tùy tình trạng, người bệnh có thể được chỉ định thức ăn mềm, lỏng đặc hoặc dinh dưỡng qua ống. Không nên tự ý chuyển sang thức ăn đặc khi chưa được đánh giá khả năng nuốt.

Một số nguyên tắc chung thường hữu ích là ăn chậm, chia thành nhiều bữa nhỏ, nhai kỹ, ngồi thẳng khi ăn và tiếp tục ngồi hoặc kê cao phần thân trên sau ăn theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Thức ăn nên có độ mềm phù hợp, tránh những món khô, dai, nhiều xơ hoặc dễ vỡ vụn nếu chúng làm người bệnh nghẹn. Không nên cố ép ăn khi người bệnh đang ho sặc, khó thở hoặc quá mệt.

Nếu người bệnh có ho, sặc, giọng nói ướt sau khi uống, cảm giác thức ăn mắc lại, sốt hoặc viêm phổi tái diễn, cần báo bác sĩ. Đây có thể là dấu hiệu nuốt không an toàn. Người bệnh không nên tự nghiền hoặc bẻ thuốc nếu chưa hỏi dược sĩ, vì một số thuốc không được phép nghiền. Trường hợp ăn uống không đủ, bác sĩ có thể đề nghị sữa dinh dưỡng, điều chỉnh chế độ ăn hoặc hỗ trợ dinh dưỡng qua ống.

Sụt cân, khô miệng và mệt mỏi khá thường gặp ở người đang điều trị [4]. Gia đình nên chú ý lượng ăn thực tế thay vì chỉ hỏi người bệnh có muốn ăn hay không. Nếu người bệnh giảm ăn kéo dài, nôn nhiều, tiêu chảy, táo bón hoặc sút cân rõ, cần liên hệ cơ sở điều trị để được đánh giá dinh dưỡng.

Chăm sóc theo phương pháp điều trị

Nếu người bệnh vừa phẫu thuật, cần chăm sóc vết mổ theo đúng hướng dẫn, giữ vùng mổ sạch và khô, không tự bôi thuốc hoặc đắp lá. Theo dõi các dấu hiệu như vết mổ đỏ hơn, sưng, đau tăng, chảy dịch bất thường, sốt, khó thở hoặc đau ngực. Hoạt động thể chất nên tăng dần theo sức chịu đựng. Người bệnh có thể đi lại nhẹ nhàng nếu bác sĩ cho phép, nhưng cần tránh nâng vật nặng và tránh gắng sức sớm.

Với người đang xạ trị vùng ngực, viêm thực quản do tia xạ có thể gây đau hoặc khó nuốt và đôi khi làm gián đoạn điều trị. Trong một nghiên cứu trên 151 người bệnh ung thư thực quản hoàn tất xạ trị vùng ngực, có 81 người, tương ứng 53,6%, bị viêm thực quản cấp do tia xạ ở mức độ vừa đến nặng [2]. Con số này không có nghĩa mọi người bệnh đều sẽ gặp biến chứng giống nhau, nhưng cho thấy cần báo sớm khi nuốt đau tăng, không uống đủ nước hoặc không ăn được.

Không tự dùng thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, thuốc bảo vệ niêm mạc hay thuốc chống trào ngược ngoài đơn. Bác sĩ có thể điều chỉnh thuốc, dinh dưỡng hoặc lịch điều trị để giảm khó chịu và duy trì an toàn. Khi đang hóa trị, cần hỏi rõ cách xử lý thuốc tại nhà, lịch xét nghiệm và những biểu hiện phải gọi ngay cho bệnh viện.

Một số người bệnh giai đoạn tiến triển được điều trị giảm khó nuốt bằng thủ thuật tại chỗ, đặt stent hoặc quang động học. Với quang động học sử dụng thuốc nhạy sáng, nghiên cứu cho thấy tình trạng nhạy cảm ánh sáng giảm dần theo thời gian, nhưng thời điểm trở lại sinh hoạt dưới ánh sáng bình thường phải tuân theo chỉ dẫn riêng của cơ sở điều trị [3]. Người bệnh cần hỏi cụ thể thời gian phải tránh nắng, đèn công suất cao và các nguồn sáng mạnh, không tự quyết định dựa trên cảm giác da bình thường.

Sức khỏe tinh thần và tổ chức chăm sóc

Người bệnh có thể lo sợ nghẹn, tái phát, đau hoặc trở thành gánh nặng cho gia đình. Người chăm sóc nên lắng nghe, tránh trách móc khi người bệnh ăn ít hoặc mất ngủ. Có thể cùng người bệnh lập lịch sinh hoạt đơn giản, phân công người đưa đi tái khám, chuẩn bị thuốc và ghi lại câu hỏi cần hỏi bác sĩ.

Nên giữ không gian sống thông thoáng, đủ ánh sáng, giảm nguy cơ té ngã và đặt các vật dụng cần thiết trong tầm với. Nếu người bệnh yếu, chóng mặt hoặc sụt cân, cần hỗ trợ khi đi lại. Việc nghỉ ngơi rất quan trọng, nhưng nếu sức khỏe cho phép, vận động nhẹ và thay đổi tư thế thường xuyên có thể giúp duy trì thể lực.

Cần đưa người bệnh đi khám ngay hoặc liên hệ cơ sở điều trị khi có khó thở, đau ngực dữ dội, nôn liên tục, không nuốt được nước, sặc nhiều, sốt, lơ mơ, chảy máu, mất nước, đau tăng nhanh hoặc vết mổ có dấu hiệu nhiễm trùng. Nếu người bệnh có ý nghĩ tuyệt vọng hoặc không muốn tiếp tục điều trị, gia đình cần báo nhân viên y tế, không để người bệnh ở một mình.

Chăm sóc tại nhà không thay thế tái khám. Người bệnh nên mang theo nhật ký triệu chứng, danh sách thuốc và thông tin về lượng ăn uống khi gặp bác sĩ. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước mọi thay đổi về chế độ ăn, thuốc, vận động, chăm sóc vết mổ hoặc xử trí khó nuốt, vì hướng dẫn phù hợp nhất phụ thuộc vào từng người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. A Journey Mapping Study on the Full-Course Management of Elderly Patients Undergoing Radical Esophagectomy for Esophageal Cancer. PMC
2. A simple-to-use clinical nomogram to predict radiation esophagitis among esophageal cancer patients receiving radiotherapy: a retrospective cohort study. PMC
3. Efficacy and Safety of DVDMS ‐Photodynamic Therapy for Dysphagia in Advanced Esophageal Cancer: A Phase II Clinical Trial. PMC
4. Identification of symptom clusters and associated factors based on disease characteristics in patients with esophageal cancer undergoing radiotherapy or chemoradiotherapy. PMC