Người bệnh ung thư thực quản nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư thực quản nên ưu tiên thức ăn mềm, ẩm, giàu năng lượng và giàu đạm, được điều chỉnh theo khả năng nuốt, triệu chứng và giai đoạn điều trị. Cần hạn chế các món khô cứng, quá nóng, cay, nhiều dầu mỡ, rượu bia và bất cứ thực phẩm nào làm người bệnh đau khi nuốt, trào ngược hoặc buồn nôn hơn.

Vì sao chế độ ăn cần được cá thể hóa?

Ung thư thực quản và các phương pháp điều trị như xạ trị, hóa xạ trị hoặc phẫu thuật đều có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc ăn uống. Khó nuốt là triệu chứng đặc biệt thường gặp, có thể do khối u làm hẹp lòng thực quản hoặc do niêm mạc thực quản bị viêm, phù nề trong quá trình điều trị. Trong một nghiên cứu trên 289 người đang xạ trị hoặc hóa xạ trị ung thư thực quản, khó nuốt xuất hiện ở 73,55% người bệnh. Mệt mỏi, sụt cân, khô miệng và buồn nôn cũng rất phổ biến [1].

Vì vậy, câu hỏi “ăn gì” không có một đáp án giống nhau cho tất cả mọi người. Người còn nuốt được thức ăn mềm sẽ có lựa chọn khác với người đau nhiều khi nuốt, trào ngược nhiều, vừa mổ thực quản hoặc cần nuôi ăn qua ống. Vị trí tổn thương, giai đoạn bệnh và phương pháp điều trị đều có liên quan đến mức độ nặng của các cụm triệu chứng [1].

Mục tiêu quan trọng nhất là giúp người bệnh nhận đủ năng lượng, protein và nước, đồng thời giảm khó chịu khi ăn. Sụt cân không đơn thuần là biểu hiện “ăn ít”, mà có thể làm cơ thể yếu hơn, giảm khối cơ, khó hồi phục và khó dung nạp điều trị. Nghiên cứu về nguy cơ dinh dưỡng liên quan giảm khối cơ ở người ung thư thực quản cũng cho thấy tuổi, giới, chỉ số khối cơ thể, đái tháo đường, giai đoạn lâm sàng và can thiệp điều trị là những yếu tố cần được nhân viên y tế đánh giá [2].

Nên ăn gì để dễ nuốt và đủ chất?

Nếu người bệnh còn ăn đường miệng được, nên chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì cố ăn một bữa lớn. Cách này thường giúp giảm cảm giác đầy tức, buồn nôn và mệt khi ăn. Thức ăn nên có kết cấu mềm, mịn, ẩm và dễ trôi qua thực quản.

Các lựa chọn phù hợp thường gồm cháo, súp đặc, cơm mềm nấu nhão, mì hoặc bún nấu mềm, khoai nghiền, trứng hấp, đậu hũ, cá mềm, thịt băm hoặc xay kỹ, chả cá mềm, sữa chua và các loại trái cây chín mềm được nghiền hoặc xay. Rau củ nên được nấu kỹ rồi băm, nghiền hoặc xay khi người bệnh khó nuốt. Với người bị khô miệng, có thể thêm nước canh, nước sốt, sữa, nước hầm hoặc dầu ăn phù hợp vào món ăn để tăng độ ẩm và giúp nuốt dễ hơn.

Protein, còn gọi là chất đạm, có vai trò duy trì cơ bắp và hỗ trợ hồi phục mô. Người bệnh có thể bổ sung từ thịt nạc được chế biến mềm, cá, trứng, sữa, sữa chua, đậu hũ, các loại đậu đã nấu nhừ và xay mịn. Nếu ăn ít nhưng nhanh no, nên tăng giá trị dinh dưỡng của từng phần ăn bằng cách thêm sữa, bột dinh dưỡng theo tư vấn chuyên môn, trứng, đậu hũ nghiền hoặc một lượng chất béo phù hợp vào cháo, súp và món xay.

Nước uống cũng cần được điều chỉnh theo khả năng nuốt. Một số người uống nước loãng dễ sặc hơn thức ăn sệt. Khi đó, người bệnh không nên tự cố uống nhanh hay uống nhiều một lần. Cần báo bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá nuốt và hướng dẫn độ đặc phù hợp của thức ăn, nước uống. Ho sặc trong lúc ăn, giọng nói ướt sau uống, sốt không rõ nguyên nhân hoặc khó thở tăng lên có thể gợi ý thức ăn đi nhầm vào đường thở, cần được khám sớm.

Nên kiêng hoặc hạn chế những gì?

Người bệnh nên tránh thức ăn khô, cứng, sắc cạnh hoặc dễ mắc lại ở thực quản. Ví dụ có thể gồm bánh khô, cơm khô, thịt dai nhiều gân, xương nhỏ, đồ chiên giòn, các loại hạt nguyên hạt, rau nhiều xơ chưa nấu kỹ và trái cây cứng. Đây không phải vì các thực phẩm này “nuôi ung thư”, mà vì chúng có thể làm tăng đau khi nuốt, gây nghẹn hoặc làm tổn thương niêm mạc thực quản đang nhạy cảm.

Nên tránh món quá nóng vì nhiệt độ cao có thể làm niêm mạc miệng và thực quản khó chịu hơn, nhất là khi đang viêm do xạ trị. Món quá cay, chua gắt, mặn đậm, nhiều tiêu ớt hoặc gia vị kích thích cũng có thể làm tăng nóng rát. Nếu người bệnh có trào ngược, ợ nóng hoặc ho về đêm, nên hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ, các món quá ngọt, nước có ga, cà phê đặc và không nằm ngay sau ăn. Có thể ngồi thẳng khi ăn và duy trì tư thế đầu cao sau bữa ăn nếu thấy dễ chịu hơn.

Rượu bia nên được tránh. Một phân tích ở cấp độ quần thể ghi nhận việc sử dụng rượu cao có liên quan với gánh nặng ung thư thực quản cao hơn [3]. Dù kết quả này không chứng minh rượu bia quyết định trực tiếp diễn tiến bệnh ở từng cá nhân, rượu có thể kích thích niêm mạc, làm nặng trào ngược, ảnh hưởng dinh dưỡng và có thể không phù hợp với một số thuốc điều trị. Hút thuốc lá cũng nên được ngừng hoàn toàn và cần tìm hỗ trợ cai thuốc nếu cần.

Không nên tự kiêng khem quá mức như chỉ ăn cháo trắng, chỉ uống nước ép, bỏ hoàn toàn thịt cá trứng sữa, hoặc dùng các sản phẩm được quảng cáo là “chữa ung thư” thay bữa ăn và điều trị. Những cách này có thể làm lượng đạm và năng lượng càng thiếu hụt. Thực phẩm bổ sung, thuốc nam, thuốc bắc hoặc sản phẩm không rõ thành phần cần được hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng vì có thể tương tác với thuốc hoặc gây kích ứng đường tiêu hóa.

Khi nào cần hỗ trợ dinh dưỡng chuyên sâu?

Hãy báo sớm cho bác sĩ khi người bệnh nuốt đau tăng nhanh, thức ăn thường xuyên mắc lại, nôn nhiều, sặc, uống nước cũng khó, sụt cân rõ, mệt lả hoặc không thể ăn đủ trong nhiều ngày. Khó nuốt, sụt cân, khô miệng và buồn nôn thường đi kèm nhau, nên xử trí một triệu chứng đơn lẻ đôi khi chưa đủ [1].

Trong một số tình huống, ăn bằng miệng không còn đáp ứng nhu cầu hoặc không an toàn. Khi đó, bác sĩ có thể cân nhắc hỗ trợ dinh dưỡng qua ống nuôi ăn, tùy vị trí bệnh, kế hoạch phẫu thuật và tình trạng chung. Một tổng quan hệ thống đã tập hợp các khuyến cáo và bằng chứng về quản lý nuôi ăn qua ống quanh thời điểm phẫu thuật ở người ung thư thực quản, cho thấy đây là một phần quan trọng của chăm sóc dinh dưỡng khi có chỉ định [4]. Người bệnh và gia đình không nên xem việc nuôi ăn qua ống là thất bại, mà có thể là biện pháp tạm thời giúp duy trì thể trạng để tiếp tục điều trị.

Tóm lại, hãy chọn món mềm, ẩm, giàu đạm và năng lượng, chia nhỏ bữa, tránh thực phẩm gây nghẹn hoặc kích ứng, đồng thời theo dõi sát cân nặng và khả năng nuốt. Mỗi người bệnh có triệu chứng, bệnh nền và phác đồ khác nhau, vì vậy nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Identification of symptom clusters and associated factors based on disease characteristics in patients with esophageal cancer undergoing radiotherapy or chemoradiotherapy. PMC
2. A LASSO-based nomogram for predicting sarcopenia-related nutritional risk in esophageal cancer patients: model development, validation, and an interactive clinical decision tool. PMC
3. Spatiotemporal co-occurrence patterns and related risk factors of esophageal and lip and oral cavity cancers among older adults across 203 countries and territories: a machine learning-driven systematic analysis. PMC
4. Systematic review of the management of perioperative tube-fed enteral nutrition in esophageal cancer patients. PMC