Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư thực quản

Mắc ung thư thực quản thường tạo ra cú sốc lớn về tinh thần, không chỉ vì lo lắng về bệnh mà còn vì các triệu chứng như nuốt nghẹn, mệt mỏi, sụt cân và thay đổi việc ăn uống hằng ngày. Buồn bã, sợ hãi, tức giận, hoang mang hoặc cảm giác mất kiểm soát đều là những phản ứng có thể gặp và không có nghĩa là người bệnh yếu đuối.

Mỗi người sẽ trải qua hành trình tâm lý khác nhau, tùy giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị, sức khỏe nền, hoàn cảnh gia đình và nguồn hỗ trợ xung quanh. Điều quan trọng là nhận ra khó khăn tinh thần sớm để được giúp đỡ đúng lúc.

Vì sao ung thư thực quản dễ ảnh hưởng đến tâm lý?

Thực quản là ống dẫn thức ăn từ miệng xuống dạ dày. Khi có khối u hoặc khi đang điều trị bằng xạ trị, hóa trị hay phẫu thuật, người bệnh có thể gặp nuốt khó, đau khi nuốt, khô miệng, buồn nôn, trào ngược, ho hoặc hụt hơi. Những triệu chứng này tác động trực tiếp đến một hoạt động rất cơ bản là ăn uống.

Trong nghiên cứu ở 289 người bệnh ung thư thực quản được xạ trị hoặc hóa xạ trị, nuốt khó là triệu chứng được ghi nhận nhiều nhất, tiếp theo là mệt mỏi, sụt cân, rối loạn giấc ngủ, khô miệng, khó thở và buồn nôn [1]. Khi triệu chứng xuất hiện đồng thời, người bệnh thường không chỉ thấy khó chịu về thể chất mà còn dễ căng thẳng, mất hy vọng hoặc thu mình.

Nghiên cứu này cũng nhận diện một nhóm triệu chứng tâm thể. “Tâm thể” nghĩa là các biểu hiện cơ thể có liên quan chặt chẽ với trạng thái tâm lý, chẳng hạn mệt kiệt sức, ngủ kém, lo âu làm cảm giác khó chịu tăng lên, hoặc đau đớn kéo dài khiến tinh thần sa sút [1]. Đây không phải là “tưởng tượng ra bệnh”. Triệu chứng là thật, nhưng cơ thể và tâm trí ảnh hưởng lẫn nhau.

Nhiều người còn lo về kết quả điều trị, tái phát, di căn, gánh nặng chi phí, vai trò trong gia đình, thay đổi ngoại hình hoặc sự phụ thuộc vào người thân. Một số người thấy xấu hổ khi phải ăn chậm, ăn ít, dùng thức ăn mềm hoặc cần hỗ trợ dinh dưỡng. Những suy nghĩ này có thể làm người bệnh né tránh gặp gỡ, giảm giao tiếp và cảm thấy cô đơn.

Những cảm xúc thường gặp trong từng chặng đường điều trị

Ngay sau khi nhận chẩn đoán, phản ứng phổ biến là bàng hoàng. Có người khó tin, có người muốn biết thật nhiều thông tin ngay, nhưng cũng có người chưa sẵn sàng nghe chi tiết. Không có một cách “đúng” duy nhất để tiếp nhận tin mắc ung thư.

Trong giai đoạn điều trị, lo lắng thường tăng lên trước các đợt xạ trị, hóa trị, phẫu thuật hoặc tái khám. Người bệnh có thể sợ đau, sợ tác dụng không mong muốn, sợ không ăn được hoặc sợ kết quả xét nghiệm. Rối loạn giấc ngủ cũng đáng chú ý vì nghiên cứu ghi nhận đây là một trong các triệu chứng thường gặp ở người đang xạ trị hoặc hóa xạ trị [1]. Thiếu ngủ kéo dài có thể làm mệt mỏi, dễ cáu gắt và khó đối phó với căng thẳng hơn.

Với người cao tuổi phải phẫu thuật cắt thực quản triệt căn, hành trình từ chẩn đoán, nằm viện đến hồi phục tại nhà bao gồm nhiều “điểm đau” về thể chất, cảm xúc và nhu cầu được hướng dẫn sức khỏe [3]. Một nghiên cứu phỏng vấn 15 người bệnh lớn tuổi cho thấy cần nhìn chăm sóc như một quá trình liên tục, không chỉ tập trung vào cuộc mổ. Điều này gợi ý rằng người bệnh cần được chuẩn bị tâm lý trước điều trị, được hỗ trợ khi nằm viện và có người đồng hành khi trở về nhà [3].

Sau điều trị, một số người có thể vẫn bất an dù kết quả tốt, vì sợ bệnh quay lại. Có người buồn vì sức khỏe chưa trở về như trước, hoặc khó chấp nhận việc phải thay đổi cách ăn uống và sinh hoạt lâu dài. Những cảm xúc này cần được lắng nghe thay vì bị thúc ép phải “luôn tích cực”.

Chăm sóc tinh thần và đời sống tâm linh như thế nào?

Chăm sóc tinh thần không có nghĩa là phải vui vẻ mọi lúc. Mục tiêu thực tế hơn là giúp người bệnh có chỗ để nói ra nỗi sợ, hiểu tình trạng của mình, giữ được cảm giác chủ động và tìm thấy ý nghĩa trong từng giai đoạn điều trị.

Người bệnh có thể thử các cách đơn giản sau:

• Nói cụ thể với bác sĩ hoặc điều dưỡng về điều đang lo nhất, ví dụ sợ đau, không ngủ được, chán ăn, buồn nôn, lo chi phí hoặc sợ phụ thuộc. Khi biết rõ vấn đề, nhân viên y tế mới có thể hỗ trợ phù hợp.
• Chia nhỏ mục tiêu trong ngày, như uống đủ lượng nước được khuyên dùng, ăn từng bữa nhỏ theo hướng dẫn, đi lại nhẹ nhàng nếu sức khỏe cho phép, hoặc gọi điện cho một người thân. Hoàn thành những việc nhỏ có thể giúp lấy lại cảm giác kiểm soát.
• Duy trì kết nối với gia đình, bạn bè hoặc nhóm người bệnh đáng tin cậy. Người thân nên lắng nghe trước khi khuyên, tránh nói những câu như “đừng nghĩ nữa” hoặc “phải mạnh mẽ lên”.
• Viết ra câu hỏi trước mỗi lần khám. Việc hiểu mục tiêu điều trị, tác dụng phụ có thể gặp và dấu hiệu cần báo ngay giúp giảm bớt mơ hồ.
• Thực hành thư giãn phù hợp, như thở chậm, nghe nhạc nhẹ, thiền có hướng dẫn, cầu nguyện, đọc sách tôn giáo hoặc trò chuyện với người có cùng niềm tin. Đây là thông tin chăm sóc chung; phương pháp nào phù hợp sẽ tùy tín ngưỡng, văn hóa và sở thích riêng của mỗi người.

Đời sống tâm linh có thể là nguồn nâng đỡ quan trọng. Với một số người, đó là niềm tin tôn giáo. Với người khác, đó là tình cảm gia đình, lòng biết ơn, ký ức có ý nghĩa, thiên nhiên hoặc mong muốn sống trọn vẹn trong hiện tại. Không nên áp đặt một niềm tin hay cách thực hành nào lên người bệnh.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn?

Nên báo sớm cho bác sĩ điều trị nếu buồn bã, lo âu hoặc mất ngủ kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến ăn uống, uống thuốc, khả năng đi khám hay quan hệ gia đình. Cũng cần được đánh giá khi người bệnh thường xuyên hoảng sợ, không muốn giao tiếp, mất hứng thú với hầu hết hoạt động, cảm thấy mình là gánh nặng, hoặc liên tục bi quan về tương lai.

Đặc biệt, nếu có suy nghĩ muốn làm hại bản thân, muốn chết, hoặc cho rằng sống không còn ý nghĩa, cần nói ngay với người thân đang ở cạnh, bác sĩ điều trị, nhân viên y tế hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Đây là tình huống cần hỗ trợ khẩn, không nên chịu đựng một mình.

Nghiên cứu về rào cản chẩn đoán ung thư thực quản cũng nêu các thách thức cảm xúc và đạo đức trong chăm sóc người bệnh [2]. Điều này nhắc rằng giao tiếp tôn trọng, thông tin rõ ràng và sự đồng hành của hệ thống y tế có vai trò quan trọng, nhất là khi người bệnh đang sợ hãi hoặc đến khám muộn.

Tâm lý và tinh thần là một phần của điều trị ung thư thực quản, không phải vấn đề phụ. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu, điều dưỡng, chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên gia tâm lý về những khó khăn cụ thể của bạn, vì mỗi ca bệnh và mỗi nhu cầu hỗ trợ đều khác nhau.

Nguồn tham khảo

1. Identification of symptom clusters and associated factors based on disease characteristics in patients with esophageal cancer undergoing radiotherapy or chemoradiotherapy. PMC
2. Early esophageal cancer diagnosis in Central Oromia, Ethiopia: patient and provider perspectives on barriers and facilitators. PMC
3. A Journey Mapping Study on the Full-Course Management of Elderly Patients Undergoing Radical Esophagectomy for Esophageal Cancer. PMC