Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư buồng trứng

Mắc ung thư buồng trứng có thể làm người bệnh trải qua nhiều cảm xúc như sợ hãi, buồn bã, lo lắng, tức giận, mất ngủ hoặc cảm giác tuyệt vọng. Những phản ứng này không có nghĩa là người bệnh yếu đuối, cũng không cho thấy họ thiếu lạc quan; đó thường là cách tâm trí phản ứng trước một biến cố lớn và nhiều bất định. Chăm sóc tinh thần nên được xem là một phần của điều trị, song song với phẫu thuật, thuốc và các phương pháp kiểm soát triệu chứng.

Vì sao ung thư buồng trứng gây nhiều áp lực tinh thần?

Ung thư buồng trứng thường kéo theo nhiều câu hỏi khó trả lời: bệnh đang ở giai đoạn nào, điều trị có hiệu quả không, có tái phát không, cơ thể sẽ thay đổi ra sao và gia đình sẽ đối diện thế nào. Người bệnh có thể phải trải qua phẫu thuật, hóa trị, điều trị duy trì hoặc nhiều lần tái khám. Mỗi giai đoạn lại tạo ra một kiểu lo lắng riêng.

Một số người sợ đau, sợ tác dụng phụ hoặc sợ phải phụ thuộc vào người khác. Một số người khác đau buồn vì mất đi cảm giác bình thường, khả năng làm việc, sinh hoạt gia đình hoặc hình ảnh cơ thể. Nếu phải cắt buồng trứng, tử cung hoặc trải qua các điều trị ảnh hưởng đến nội tiết, người bệnh có thể lo lắng về khả năng sinh sản, đời sống vợ chồng và cảm nhận về nữ tính. Những băn khoăn này là có thật và nên được nói ra với nhân viên y tế, thay vì bị xem là chuyện phụ.

Các triệu chứng thể chất cũng tác động trực tiếp đến tinh thần. Trong một khảo sát gồm 220 người bệnh ung thư buồng trứng đang điều trị duy trì bước một, mệt mỏi là triệu chứng xuất hiện nhiều nhất, còn rối loạn giấc ngủ có mức độ nặng nhất trong các triệu chứng được ghi nhận [3]. Nghiên cứu cũng nhận diện nhóm triệu chứng liên quan đến cảm xúc, mệt mỏi, tiêu hóa, khó chịu ở khớp, triệu chứng mãn kinh và khô miệng hoặc vị đắng [3]. Vì vậy, buồn bã, dễ cáu gắt hoặc khó tập trung đôi khi không chỉ do “nghĩ nhiều”, mà còn liên quan đến đau, mệt, thiếu ngủ, thay đổi nội tiết hoặc tác dụng phụ điều trị.

Hy vọng, tuyệt vọng và mối quan hệ với bác sĩ

Hy vọng khi mắc ung thư không nhất thiết có nghĩa là tin chắc bệnh sẽ khỏi hoàn toàn. Hy vọng có thể là mong kiểm soát được triệu chứng, có thêm thời gian bên gia đình, duy trì khả năng tự chăm sóc, tìm được phương án điều trị phù hợp hoặc có một ngày sống nhẹ nhàng hơn. Ngược lại, có lúc người bệnh cảm thấy tuyệt vọng, không muốn nói chuyện hoặc không còn đủ sức động viên người khác. Những cảm xúc này có thể thay đổi theo từng ngày, thậm chí trong cùng một ngày.

Một nghiên cứu phỏng vấn chín bác sĩ phụ khoa từ tháng 10 năm 2022 đến tháng 2 năm 2023 cho thấy các bác sĩ thường tập trung vào dấu ấn chẩn đoán và lựa chọn điều trị hơn là trải nghiệm toàn diện của người bệnh [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận kiến thức của bác sĩ chủ yếu dựa trên chuyên môn y khoa, trong khi câu chuyện và cảm nhận của người bệnh có thể chưa được chú ý đầy đủ [1]. Điều này gợi ý rằng người bệnh không nên ngại chủ động nói với bác sĩ về nỗi sợ, mất ngủ, buồn bã, khó khăn tài chính, vấn đề tình dục hoặc những điều họ chưa hiểu.

Trao đổi hiệu quả không có nghĩa là người bệnh phải luôn tích cực. Người bệnh có thể nói: “Tôi đang rất sợ”, “Tôi không ngủ được”, “Tôi chưa hiểu mục tiêu của điều trị này” hoặc “Tôi muốn biết các lựa chọn ảnh hưởng đến khả năng sinh sản”. Có thể viết câu hỏi trước khi đến khám và nhờ một người thân đi cùng để ghi lại thông tin. Nếu không muốn biết quá nhiều trong một lần, người bệnh cũng có quyền đề nghị bác sĩ giải thích từng phần, bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Những cách chăm sóc tinh thần có thể áp dụng

Đây là hướng dẫn chung, không thay thế đánh giá cá nhân của bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Mỗi người có hoàn cảnh khác nhau, vì vậy không cần cố gắng áp dụng tất cả cùng lúc.

Trước hết, hãy duy trì một nếp sinh hoạt vừa sức. Có thể chia công việc thành từng phần nhỏ, nghỉ giữa các hoạt động và ưu tiên những việc quan trọng nhất. Vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép, chẳng hạn đi bộ chậm hoặc tập thở, có thể giúp người bệnh cảm thấy chủ động hơn. Khi mệt nhiều, mục tiêu không phải là tập luyện thật nhiều mà là tránh hoàn toàn tình trạng nằm bất động nếu cơ thể vẫn chịu được.

Giấc ngủ cần được quan tâm. Người bệnh nên trao đổi với đội ngũ điều trị nếu khó ngủ kéo dài, thay vì tự dùng thuốc ngủ hoặc thuốc an thần. Đau, buồn nôn, bốc hỏa, lo lắng và một số thuốc điều trị có thể làm giấc ngủ kém hơn. Điều trị đúng nguyên nhân thường hữu ích hơn việc chỉ cố gắng “ngủ cho được”.

Hãy chọn một hoặc vài người đáng tin để chia sẻ. Người thân đôi khi muốn động viên bằng cách nói “đừng nghĩ nhiều” hoặc “phải mạnh mẽ lên”, nhưng câu nói này có thể khiến người bệnh cảm thấy cảm xúc của mình bị phủ nhận. Người chăm sóc có thể giúp tốt hơn bằng cách lắng nghe, hỏi người bệnh cần gì và tôn trọng khi họ muốn nghỉ ngơi hoặc chưa muốn nói chuyện.

Một số người thấy có ích khi tham gia nhóm hỗ trợ, gặp nhân viên công tác xã hội, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần. Tư vấn tâm lý không có nghĩa là người bệnh “có vấn đề” hay không đủ mạnh mẽ. Đây là một hình thức hỗ trợ để xử lý lo âu, trầm cảm, sợ tái phát, thay đổi hình ảnh cơ thể, khó khăn trong quan hệ gia đình hoặc nỗi lo về cái chết.

Nếu người bệnh quan tâm đến khả năng sinh sản, nên hỏi sớm trước khi điều trị, ngay cả khi việc bảo tồn sinh sản có thể khó khăn trong một số trường hợp. Một báo cáo về trưởng thành noãn từ mô buồng trứng ngoài cơ thể cho thấy kỹ thuật này còn đang được xem là thực nghiệm và bằng chứng về khả năng sinh con còn hạn chế [2]. Vì vậy, không nên tự đặt kỳ vọng hoặc quyết định dựa trên thông tin quảng cáo. Bác sĩ ung bướu và chuyên gia hỗ trợ sinh sản có thể giải thích lựa chọn phù hợp với loại bệnh, thời điểm điều trị và sức khỏe chung.

Khi nào cần tìm trợ giúp sớm?

Người bệnh nên báo cho bác sĩ nếu buồn bã hoặc lo lắng kéo dài, mất ngủ nhiều, không còn muốn ăn uống, không thể thực hiện sinh hoạt thường ngày, thường xuyên hoảng sợ hoặc cảm thấy bản thân là gánh nặng. Cần tìm trợ giúp khẩn cấp nếu có ý nghĩ muốn chết, tự làm hại bản thân, không kiểm soát được hành vi hoặc không thể bảo đảm an toàn cho chính mình. Khi đó, hãy báo ngay cho người thân, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, không ở một mình.

Tinh thần tốt không phải là lúc nào cũng vui vẻ và không khóc. Đó là khả năng được lắng nghe, hiểu điều đang xảy ra, nhận hỗ trợ phù hợp và có quyền tham gia vào quyết định điều trị. Người mắc ung thư buồng trứng không cần phải tự mình gánh chịu tất cả. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về cảm xúc, giấc ngủ, triệu chứng cơ thể, quan hệ gia đình và bất kỳ nỗi lo nào đang ảnh hưởng đến cuộc sống, để kế hoạch chăm sóc được điều chỉnh phù hợp với từng người.

Nguồn tham khảo

1. Hope and hopelessness in the face of ovarian cancer: perspectives from gynecologists. PMC
2. The use of ex-vivo in-vitro maturation of ovarian tissues oocytes (OTO-IVM) for fertility preservation in gynaecologic cancers. PMC
3. Symptom burden and symptom clusters in ovarian cancer patients during first-line maintenance therapy: a cross-sectional survey. PMC