Ung thư tinh hoàn có lây không, có di truyền không?

Ung thư tinh hoàn không lây từ người này sang người khác qua tiếp xúc, quan hệ tình dục, dùng chung đồ dùng, ăn uống chung hay sống cùng nhà. Bệnh có thể liên quan đến yếu tố gen ở một số ít người, nhưng đa số trường hợp không phải là bệnh di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con.

Vì sao ung thư tinh hoàn không lây?

Ung thư xuất hiện khi một số tế bào trong cơ thể phát sinh thay đổi bất thường, rồi tăng sinh mất kiểm soát và tạo thành khối u. Với ung thư tinh hoàn, các thay đổi này xảy ra trong mô của tinh hoàn, thường gặp nhất là ở các tế bào mầm, tức nhóm tế bào có vai trò liên quan đến việc tạo tinh trùng.

Khác với bệnh truyền nhiễm, ung thư không do vi khuẩn, virus hay ký sinh trùng thông thường gây ra để có thể truyền từ người bệnh sang người khác. Vì vậy, người thân không bị “lây ung thư” khi chăm sóc, ôm hôn, dùng chung nhà vệ sinh, dùng chung bát đũa, mặc chung quần áo hoặc ngủ cùng phòng với người bệnh.

Quan hệ tình dục cũng không làm lây ung thư tinh hoàn. Người bệnh và bạn tình có thể vẫn có những băn khoăn về khả năng cương, xuất tinh, sinh sản hoặc tâm lý sau điều trị, nhưng đó là các vấn đề sức khỏe và chất lượng cuộc sống, không phải nguy cơ lây ung thư. Nếu đang điều trị hóa chất, xạ trị hoặc vừa phẫu thuật, bác sĩ có thể đưa ra hướng dẫn riêng về thời điểm quan hệ tình dục phù hợp và biện pháp tránh thai.

Cũng cần phân biệt ung thư tinh hoàn với các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Một số bệnh nhiễm trùng có thể gây đau, sưng, viêm mào tinh hoàn hoặc tiết dịch niệu đạo, khiến người bệnh lo sợ có khối bất thường ở bìu. Tuy nhiên, đây là nhóm bệnh khác với ung thư. Bất cứ khối cứng, to dần, cảm giác nặng bìu hoặc thay đổi kéo dài ở tinh hoàn đều nên được khám chuyên khoa sớm.

“Có gen” không đồng nghĩa chắc chắn sẽ di truyền

Gen là các đoạn vật chất di truyền mang hướng dẫn hoạt động của cơ thể. Trong ung thư, thay đổi gen có thể xảy ra theo hai cách chính.

Thứ nhất là thay đổi gen chỉ có trong tế bào khối u, phát sinh trong cuộc đời của một người. Đây thường được gọi là biến đổi mắc phải. Loại thay đổi này không nhất thiết có mặt trong tinh trùng, không tự động truyền cho con và cũng không có nghĩa anh chị em ruột sẽ mắc bệnh.

Thứ hai là biến thể gen có sẵn từ khi sinh ra và có thể truyền trong gia đình, còn gọi là biến thể dòng mầm. Một số hội chứng di truyền có thể làm tăng nguy cơ nhiều loại u hoặc ung thư. Tuy nhiên, việc có hội chứng di truyền liên quan đến ung thư tinh hoàn là không phổ biến, và mối liên quan ở nhiều tình huống vẫn đang được nghiên cứu.

Ví dụ, một báo cáo mô tả người bệnh mắc đa polyp tuyến có tính gia đình, một hội chứng di truyền thường gắn với nguy cơ ung thư đại trực tràng, đồng thời có u tế bào Sertoli ở tinh hoàn. Nghiên cứu này gợi ý khả năng liên quan giữa biến thể gen APC di truyền và sự hình thành loại u hiếm nói trên, thông qua con đường tín hiệu Wnt, nhưng đây là báo cáo ca bệnh nên chưa thể kết luận rằng hội chứng này là nguyên nhân thường gặp của u tinh hoàn [2].

Một báo cáo khác ghi nhận u tế bào mầm tinh hoàn di căn ở người có u sợi thần kinh type 1, là một rối loạn di truyền làm tăng nguy cơ một số loại u. Tuy vậy, chính tác giả nhấn mạnh sự kết hợp giữa u sợi thần kinh type 1 và u tế bào mầm tinh hoàn là hiếm [3]. Điều này cho thấy có những tình huống đặc biệt cần đánh giá gen, nhưng không nên suy ra rằng mọi ung thư tinh hoàn đều có tính gia đình.

Yếu tố gia đình và các nguy cơ khác cần hiểu đúng

Nếu trong gia đình có cha, anh em ruột hoặc nhiều người thân mắc ung thư tinh hoàn, nguy cơ của một người có thể cao hơn so với người không có tiền sử gia đình. Dù vậy, tăng nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Gen chỉ là một phần của bức tranh, bên cạnh quá trình phát triển của tinh hoàn, yếu tố môi trường và những thay đổi ngẫu nhiên xảy ra trong tế bào.

Tinh hoàn ẩn, tức tinh hoàn không xuống bìu đúng vị trí trong thời kỳ phát triển, là một yếu tố nguy cơ đã được công nhận đối với u tế bào mầm tinh hoàn [1]. Phẫu thuật đưa tinh hoàn xuống bìu vẫn có ý nghĩa quan trọng cho theo dõi, chức năng sinh sản và sức khỏe lâu dài, nhưng không thể bảo đảm xóa hoàn toàn nguy cơ ung thư. Người từng có tinh hoàn ẩn nên biết cách tự nhận ra thay đổi bất thường và đi khám khi cần.

Không phải mọi khối ở tinh hoàn đều là ung thư. Chẳng hạn, u tuyến dạng có thể là u lành tính, thường xuất phát từ các mô bao quanh tinh hoàn hoặc mào tinh hoàn; u này nguyên phát trong tinh hoàn là rất hiếm [1]. Vì không thể phân biệt chính xác bằng cách tự sờ nắn, việc siêu âm bìu và khám bởi bác sĩ tiết niệu hoặc ung bướu là cần thiết khi phát hiện khối mới.

Các dữ liệu hiện có cũng không cho thấy ung thư tinh hoàn ở một người là dấu hiệu rằng vợ, bạn tình hoặc con cái của họ sẽ bị lây bệnh. Con của người từng bị ung thư tinh hoàn không mặc nhiên mắc ung thư. Điều đáng lưu ý hơn là một số điều trị ung thư, đặc biệt hóa trị, có thể ảnh hưởng khả năng sinh tinh. Các nghiên cứu về tế bào sinh dục và bảo tồn khả năng sinh sản cho thấy điều trị ung thư ở trẻ em có thể làm suy giảm tiềm năng sinh sản về lâu dài [4]. Vì vậy, người bệnh đang chuẩn bị điều trị nên trao đổi sớm về lưu trữ tinh trùng nếu phù hợp.

Khi nào nên tư vấn di truyền và cần làm gì?

Tư vấn di truyền thường không cần thiết cho tất cả người mắc ung thư tinh hoàn. Tuy nhiên, bác sĩ có thể cân nhắc giới thiệu tư vấn nếu người bệnh mắc ung thư ở tuổi trẻ kèm tiền sử gia đình nổi bật, có nhiều loại ung thư khác nhau ở bản thân hoặc họ hàng, có dấu hiệu gợi ý một hội chứng di truyền, hoặc xét nghiệm khối u phát hiện thay đổi gen cần làm rõ.

Tư vấn di truyền không đồng nghĩa phải làm xét nghiệm ngay. Chuyên gia sẽ hỏi kỹ sơ đồ bệnh trong gia đình, loại ung thư, tuổi chẩn đoán và xem xét lợi ích, giới hạn cũng như ý nghĩa của từng xét nghiệm. Kết quả xét nghiệm gen có thể giúp định hướng theo dõi cho người bệnh và người thân trong một số trường hợp, nhưng cũng có thể không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.

Về thực hành, nam giới nên đi khám nếu nhận thấy một bên tinh hoàn có khối cứng, to lên, nặng bìu, đau âm ỉ kéo dài, thay đổi kích thước hoặc cảm giác khác thường. Đừng tự kết luận là ung thư, nhưng cũng không nên trì hoãn vì nhiều bệnh ở bìu cần được đánh giá sớm. Nếu đã được chẩn đoán ung thư tinh hoàn, hãy nói với bác sĩ điều trị về tiền sử ung thư của cha mẹ, anh chị em và họ hàng gần để được cân nhắc tư vấn phù hợp.

Tóm lại, ung thư tinh hoàn không lây, và chỉ một phần nhỏ trường hợp có thể liên quan đến yếu tố di truyền hoặc hội chứng gen đặc biệt. Mỗi người bệnh có hoàn cảnh, loại u và nguy cơ khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được giải thích riêng về nguy cơ gia đình, xét nghiệm gen và kế hoạch theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Adenomatoid tumor of the testis in a patient with history of cryptorchidism, male breast cancer, and thymic B2 thymoma: a case report and literature review. PMC
2. Sertoli cell tumor in familial adenomatous polyposis: a case report. PMC
3. Metastatic Testicular Germ Cell Tumor in a Patient With Neurofibromatosis Type 1: Treatment With Trametinib Based on
4. Human iPSCs derived from cryopreserved testicular somatic cells enable germline regeneration in childhood cancer survivors. PMC