Tác dụng phụ thường gặp và cách xử trí

Tác dụng phụ là những thay đổi không mong muốn xảy ra do ung thư hoặc do điều trị, như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, liệu pháp miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích. Không phải ai cũng gặp giống nhau, và nhiều triệu chứng có thể được phòng ngừa, giảm nhẹ hoặc xử trí sớm khi người bệnh báo kịp thời cho đội ngũ điều trị.

Vì sao điều trị ung thư có thể gây tác dụng phụ?Sao chép liên kết

Các phương pháp điều trị được thiết kế để tiêu diệt, làm chậm hoặc kiểm soát tế bào ung thư. Tuy nhiên, một số phương pháp cũng có thể ảnh hưởng tạm thời đến tế bào lành, đặc biệt là những tế bào phân chia nhanh như tế bào tủy xương tạo máu, niêm mạc miệng và đường tiêu hóa, nang tóc. Vì vậy, hóa trị có thể gây giảm tế bào máu, buồn nôn, loét miệng hoặc rụng tóc. [3] [14]

Xạ trị tác động chủ yếu lên vùng được chiếu tia. Ví dụ, xạ trị vùng chậu trong ung thư bàng quang hoặc ung thư cổ tử cung có thể gây tiểu buốt, tiểu gấp, đi tiểu nhiều lần, tiêu chảy, đau quặn bụng và kích ứng da tại vùng chiếu. [2] Với ung thư tụy, vì vùng điều trị gần dạ dày và ruột, người bệnh có thể buồn nôn, nôn, chán ăn, khó chịu vùng bụng hoặc tiêu chảy. [4]

Mức độ tác dụng phụ phụ thuộc vào loại ung thư, vị trí điều trị, thuốc và liều dùng, việc phối hợp nhiều phương pháp, chức năng gan thận, tuổi, bệnh đi kèm và thể trạng trước điều trị. Điều trị phối hợp đôi khi có thể làm tăng độc tính. [1] Do đó, việc xét nghiệm đúng hẹn, theo dõi triệu chứng và điều chỉnh kế hoạch điều trị khi cần là phần quan trọng của chăm sóc ung thư.

Những tác dụng phụ thường gặp và cách giảm nhẹ tại nhàSao chép liên kết

Mệt mỏi, chán ăn và thay đổi vị giácSao chép liên kết

Mệt do ung thư không chỉ là buồn ngủ hoặc “thiếu cố gắng”. Mệt có thể liên quan đến thiếu máu, đau, ăn uống kém, mất ngủ, lo âu hoặc tác động của thuốc. [6] Người bệnh nên chia nhỏ công việc trong ngày, nghỉ xen kẽ hoạt động nhẹ, nhờ người thân hỗ trợ và ưu tiên việc cần thiết. Nếu sức khỏe cho phép và bác sĩ không dặn hạn chế, đi bộ chậm, kéo giãn cơ hoặc tập thở có thể giúp duy trì sức cơ, giấc ngủ và tinh thần. Không nên nằm bất động cả ngày vì có thể làm yếu cơ, tăng táo bón và khiến hụt hơi nặng hơn. [7]

Khi chán ăn hoặc thay đổi vị giác, thay vì cố ăn một bữa lớn, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ. Ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu, giàu năng lượng và đạm mà người bệnh thấy dễ ăn. Gia đình có thể hỗ trợ chuẩn bị món phù hợp nhưng tránh ép ăn hoặc trách móc. Người bệnh ung thư phổi bị đau rát khi nuốt sau xạ trị thường dung nạp thức ăn nguội hoặc ấm nhẹ, mềm và ít kích thích tốt hơn. [7] Khi sụt cân, nuốt khó hoặc ăn quá ít, nên hỏi bác sĩ về tư vấn dinh dưỡng.

Buồn nôn, nôn và tiêu chảySao chép liên kết

Buồn nôn, nôn có thể được phòng ngừa bằng thuốc chống nôn do bác sĩ kê trước hoặc sau hóa trị. Dùng thuốc đúng hướng dẫn, không nên chờ đến khi nôn nhiều mới uống. Có thể uống nước từng ngụm nhỏ nhưng thường xuyên, ăn đồ mềm, ít mùi, chia nhiều bữa; tránh thức ăn quá béo, cay, chua hoặc có mùi mạnh khi đang buồn nôn. [6]

Tiêu chảy có thể xảy ra do hóa trị, xạ trị hoặc một số điều trị khác. Điều quan trọng là theo dõi số lần đi ngoài, khả năng uống nước, lượng nước tiểu, đau bụng và tình trạng chóng mặt. Nếu tiêu chảy nhiều, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa hỏi cơ sở điều trị, đặc biệt nếu đang sốt, đau bụng nhiều hoặc có máu trong phân.

Loét miệng, rụng tóc và chăm sóc daSao chép liên kết

Loét miệng có thể làm ăn uống đau đớn. Nên dùng bàn chải mềm, giữ miệng sạch nhẹ nhàng, chọn thức ăn nguội hoặc ấm, mềm, tránh món quá nóng, cay, chua, cứng. Báo bác sĩ nếu đau miệng làm không ăn uống được, có mảng trắng, chảy máu hoặc sốt. [6]

Rụng tóc do một số thuốc hóa trị có thể ảnh hưởng rõ đến hình ảnh cơ thể và tâm trạng, dù không nguy hiểm trực tiếp. Có thể cắt tóc ngắn, dùng khăn, mũ hoặc tóc giả nếu điều đó giúp người bệnh dễ chịu hơn. Chăm sóc da đầu bằng sản phẩm dịu nhẹ, tránh uốn, nhuộm hoặc kéo giật tóc. Tóc có thể mọc lại sau một số phác đồ, nhưng thời điểm và đặc điểm tóc mọc lại khác nhau giữa mỗi người. [9]

Da vùng xạ trị có thể đỏ, sạm, ngứa, khô hoặc bong tróc. Ví dụ, người xạ trị ung thư vòm họng có thể bị tổn thương da vùng cổ và mặt. Nên rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc sản phẩm nhân viên y tế khuyến nghị, thấm khô, mặc áo mềm rộng và tránh nắng trực tiếp. Không tự bôi kem, dầu, thuốc nam hoặc dán cao lên vùng da đang xạ trị. [5]

Giảm tế bào máu và phòng ngừa nhiễm trùng, chảy máuSao chép liên kết

Tủy xương là nơi tạo ra các tế bào máu. Hóa trị có thể ảnh hưởng tủy xương, dẫn đến giảm bạch cầu, hồng cầu hoặc tiểu cầu. [5]

• Giảm bạch cầu, nhất là bạch cầu trung tính, làm cơ thể khó chống lại vi khuẩn, virus và nấm. Người bệnh nên rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc gần với người đang sốt, ho hoặc mắc bệnh lây nhiễm, ăn chín uống sôi và chăm sóc răng miệng nhẹ nhàng. [11]
• Giảm hồng cầu, còn gọi là thiếu máu, có thể gây xanh xao, mệt lả, chóng mặt, hồi hộp, hụt hơi khi đi lại hoặc giảm sức chịu đựng. [12] Mệt nhiều không nên chỉ được xem là điều phải cam chịu, vì bác sĩ có thể cần kiểm tra công thức máu và đánh giá nguyên nhân.
• Giảm tiểu cầu làm tăng nguy cơ bầm tím và chảy máu. Người bệnh có thể thấy chấm đỏ tím trên da, chảy máu mũi, chảy máu chân răng, tiểu đỏ hoặc phân đen. Nên dùng bàn chải lông mềm, hạn chế nguy cơ té ngã, tránh hoạt động va chạm. Không tự dùng aspirin, ibuprofen, thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có thể tăng nguy cơ chảy máu nếu chưa được bác sĩ đồng ý. [12]

Không tự uống kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc sản phẩm được quảng cáo là “tăng đề kháng” trước khi liên hệ bác sĩ. Những thuốc này có thể che lấp triệu chứng quan trọng hoặc tương tác với điều trị ung thư. [5] [13]

Khi nào cần gọi bác sĩ hoặc đi cấp cứu ngay?Sao chép liên kết

Người bệnh đang điều trị ung thư không nên chờ triệu chứng tự hết khi có dấu hiệu cảnh báo. Sốt trong thời gian hóa trị có thể là biểu hiện nhiễm trùng khi bạch cầu giảm, kể cả khi chưa có triệu chứng rõ khác. Sốt giảm bạch cầu trung tính là tình trạng nghiêm trọng vì cơ thể có thể không đủ khả năng chống nhiễm trùng. [4] [12]

Hãy liên hệ ngay với cơ sở điều trị hoặc đi cấp cứu khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Sốt, rét run, ho mới xuất hiện, đau họng, tiểu buốt hoặc vùng da quanh vết thương đỏ đau.
• Khó thở, đau ngực, hụt hơi tăng, tím tái, ngất, lú lẫn hoặc yếu liệt mới xuất hiện.
• Chảy máu không cầm, bầm tím tăng nhanh, chảy máu mũi nhiều, tiểu đỏ, phân đen hoặc phân có máu.
• Nôn liên tục, không uống được nước, tiểu rất ít, khô miệng nhiều, chóng mặt hoặc choáng váng.
• Tiêu chảy nặng, tiêu chảy nhiều kèm đau bụng, sốt, mệt lả hoặc dấu hiệu mất nước.
• Đau dữ dội, bụng chướng nhiều, vàng da tăng nhanh, phù tăng nhanh hoặc phát ban lan rộng. [8] [11] [13]

Khi đi khám, nên mang theo danh sách thuốc đang dùng, thời điểm xuất hiện triệu chứng, số lần nôn hoặc tiêu chảy, nhiệt độ nếu đã đo, lượng nước uống và lượng nước tiểu. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn.

Lưu ý với miễn dịch trị liệu, thuốc nhắm trúng đích và theo dõi lâu dàiSao chép liên kết

Liệu pháp miễn dịch giúp hệ miễn dịch nhận diện tế bào ung thư, nhưng đôi khi hệ miễn dịch cũng có thể gây viêm tại cơ quan lành. Tác dụng phụ liên quan miễn dịch có thể gồm phát ban, ngứa, tiêu chảy hoặc viêm ruột, viêm gan, viêm phổi, rối loạn tuyến giáp hay các rối loạn nội tiết khác. [3] Khó thở mới xuất hiện, tiêu chảy tăng, đau bụng, vàng da, mệt bất thường hoặc thay đổi rõ về sức khỏe trong khi dùng miễn dịch trị liệu đều cần được báo sớm. Không tự cho rằng mọi triệu chứng chỉ là tác dụng phụ nhẹ.

Thuốc nhắm trúng đích tác động vào bất thường cụ thể của tế bào ung thư. Dù có tính chọn lọc hơn, thuốc vẫn cần theo dõi sát. Trong một số tình huống, bác sĩ có thể theo dõi chức năng thận và protein trong nước tiểu vì tổn thương thận liên quan điều trị tuy hiếm nhưng có thể xảy ra. [10] Một số thuốc hóa trị cũng có thể ảnh hưởng thận, thính lực hoặc thần kinh, biểu hiện bằng tiểu ít, ù tai, nghe kém, tê bì đầu ngón tay chân hoặc yếu cơ. [5]

Một số tác dụng phụ xuất hiện muộn sau khi đã kết thúc điều trị, chẳng hạn kích ứng đường tiểu và ruột sau xạ trị vùng chậu. [2] Vì vậy, tái khám đúng hẹn vẫn rất cần thiết, kể cả khi người bệnh đã cảm thấy khỏe hơn. Hãy ghi lại triệu chứng, cân nặng, ăn uống, mức độ mệt, thuốc đang dùng và những thay đổi trong sinh hoạt để trao đổi trong mỗi lần tái khám.

Mỗi người bệnh là một trường hợp riêng, với loại ung thư, phác đồ và thể trạng khác nhau. Trao đổi thường xuyên với bác sĩ điều trị là cách an toàn nhất để cân bằng hiệu quả điều trị và kiểm soát tác dụng phụ phù hợp.

Nguồn tham khảoSao chép liên kết

Nội dung tổng hợp từ các bài đã biên soạn trên Ung Thư Info (gốc từ Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ và tài liệu y khoa):

• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư cổ tử cung và cách giảm nhẹ
• Các phương pháp điều trị ung thư máu (bạch cầu) hiện nay
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư bàng quang và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư tụy và cách giảm nhẹ
• Liệu pháp miễn dịch trong ung thư vòm họng: những điều người bệnh nên biết
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư buồng trứng và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư phổi và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư vú và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư vòm họng và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị u lympho và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư máu (bạch cầu) và cách giảm nhẹ
• Tác dụng phụ khi điều trị ung thư thận và cách giảm nhẹ
• Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư thận