Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư thận

Mắc ung thư thận có thể tạo ra nhiều cảm xúc mạnh như sốc, sợ hãi, buồn bã, giận dữ hoặc hoang mang về tương lai. Những phản ứng này thường gặp và không có nghĩa là bạn yếu đuối; mỗi người sẽ thích nghi theo cách và tốc độ khác nhau.

Những cảm xúc thường gặp sau chẩn đoán

Ngay khi nhận kết quả, nhiều người có cảm giác như mất quyền kiểm soát cuộc sống. Bạn có thể lo bệnh đang ở giai đoạn nào, có điều trị được không, phải phẫu thuật ra sao, có ảnh hưởng đến khả năng làm việc và chăm sóc gia đình không. Một số người lại chưa cảm thấy gì rõ rệt trong thời gian đầu, hoặc cố gắng tỏ ra bình thường để không làm người thân lo lắng. Đây cũng là phản ứng có thể hiểu được.

Ung thư thận và việc điều trị không chỉ liên quan đến khối u. Thận là cơ quan tham gia duy trì cân bằng nước, muối khoáng và nhiều chức năng quan trọng của cơ thể. Vì vậy, người bệnh có thể lo sợ về việc còn một thận sau phẫu thuật, chức năng thận về lâu dài, chế độ ăn uống, thuốc men và các lần tái khám. Khi bệnh đã lan rộng hoặc cần điều trị toàn thân, nỗi lo về hiệu quả điều trị, tác dụng phụ và nguy cơ tái phát có thể kéo dài.

Trong các phẫu thuật tiết niệu và sinh dục, căng thẳng tâm lý trước và sau mổ là vấn đề được ghi nhận đáng quan tâm. Tổng quan nghiên cứu về chăm sóc quanh phẫu thuật đã tổng hợp 44 nghiên cứu, trong đó phần lớn thuộc nhóm người lớn mắc ung thư. Các mối lo thường liên quan đến sự không chắc chắn trước mổ, thay đổi chức năng cơ thể, hình ảnh cơ thể, khả năng tự chăm sóc lâu dài, kiểm soát tiểu tiện và chức năng tình dục ở một số bệnh lý tiết niệu [4]. Không phải tất cả nội dung này đều xảy ra ở mọi người bị ung thư thận, nhưng chúng cho thấy việc hỏi về cảm xúc và đời sống cá nhân là một phần hợp lý của chăm sóc ung thư.

Vì sao cơ thể mệt mỏi có thể làm tinh thần nặng nề hơn?

Tâm trạng và thể chất thường ảnh hưởng qua lại. Đau, mất ngủ, chán ăn, buồn nôn, mệt kéo dài hoặc phải đi khám nhiều lần có thể khiến người bệnh dễ cáu gắt, khó tập trung, ít muốn giao tiếp và cảm thấy bi quan hơn. Ngược lại, lo âu kéo dài cũng có thể làm giấc ngủ xấu đi, tăng cảm nhận đau và khiến việc tuân thủ điều trị trở nên khó khăn.

Thiếu máu là một vấn đề phổ biến ở người mắc ung thư, trong đó thiếu máu do viêm là một dạng thường gặp. Tình trạng này có liên quan đến việc cơ thể khó sử dụng sắt hiệu quả để tạo máu [3]. Mệt lả, hụt hơi khi gắng sức, chóng mặt hoặc giảm sức chịu đựng có thể làm bạn nghĩ rằng mình “không còn là chính mình”, từ đó ảnh hưởng đến sự tự tin và tinh thần. Nếu mệt nhiều, hãy báo đội ngũ điều trị thay vì tự cho rằng đó chỉ là do buồn phiền hoặc “phải cố chịu”.

Một số thuốc điều trị ung thư cũng có thể gây thay đổi thể trạng và cảm xúc gián tiếp. Ví dụ, có những tình huống bác sĩ cần theo dõi sát chức năng thận và protein trong nước tiểu khi dùng thuốc chống ung thư, vì tổn thương thận liên quan điều trị tuy hiếm nhưng có thể xảy ra [2]. Việc theo dõi này không nhằm làm bạn thêm sợ hãi, mà để phát hiện sớm vấn đề, cân nhắc lợi ích và nguy cơ, rồi điều chỉnh kế hoạch phù hợp.

Đối diện với nỗi lo về điều trị và tương lai

Không chắc chắn là một trong những phần khó nhất của ung thư. Có người liên tục tìm kiếm thông tin trên mạng, trong khi người khác né tránh hoàn toàn vì sợ đọc được điều xấu. Cả hai phản ứng đều có thể xuất phát từ lo âu. Điều hữu ích hơn thường là chọn thông tin từ bác sĩ điều trị, bệnh viện, tổ chức y tế đáng tin cậy và hỏi từng vấn đề theo mức bạn sẵn sàng tiếp nhận.

Bạn có thể ghi câu hỏi ra giấy trước mỗi lần khám, chẳng hạn:

1. Mục tiêu điều trị hiện tại là gì?
2. Tôi cần chú ý những dấu hiệu nào ở nhà?
3. Tác dụng phụ nào cần gọi bác sĩ ngay?
4. Tôi có thể tiếp tục làm việc, vận động và sinh hoạt như thế nào?
5. Khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần?

Nghiên cứu về ung thư thận hiện cũng chú trọng chất lượng sống do chính người bệnh báo cáo. Trong một thử nghiệm ở người đã phẫu thuật ung thư biểu mô tế bào thận dạng tế bào sáng có nguy cơ tái phát cao, các nhà nghiên cứu sử dụng những bảng hỏi về triệu chứng liên quan bệnh thận, chất lượng sống chung và mức độ khỏe của người bệnh trong quá trình theo dõi [5]. Điều này nhấn mạnh rằng hiệu quả chăm sóc không chỉ là hình ảnh khối u hay xét nghiệm, mà còn là bạn sống, ngủ, ăn uống, làm việc và cảm thấy thế nào.

Một số hướng điều trị mới, như hệ phân phối thuốc bằng vật liệu nano, vẫn đang được nghiên cứu với kỳ vọng tăng khả năng đưa thuốc đến đích và giảm độc tính. Tuy nhiên, các tài liệu cũng nêu rõ còn những thách thức về độ an toàn trong cơ thể, sự phân bố của vật liệu và khả năng ứng dụng rộng rãi trên lâm sàng [1]. Vì vậy, nếu thấy quảng cáo một phương pháp “mới” hoặc “chữa khỏi”, bạn nên trao đổi với bác sĩ trước khi tin dùng hay chi trả.

Những cách hỗ trợ tinh thần thiết thực

Bạn không cần phải luôn tích cực. Mục tiêu thực tế hơn là nhận diện cảm xúc, giảm bớt gánh nặng từng ngày và duy trì những điều có ý nghĩa với bạn. Một số cách an toàn, mang tính thông tin chung có thể hữu ích gồm:

• Chia sẻ với một người bạn tin tưởng. Bạn có thể nói rõ mình cần được lắng nghe thay vì cần lời khuyên.

• Duy trì nếp sinh hoạt đơn giản. Cố gắng ngủ đúng giờ, ăn thành nhiều bữa nhỏ nếu mệt, vận động nhẹ khi bác sĩ cho phép và dành thời gian ra ngoài trời. Không cần ép bản thân tập luyện quá sức.

• Chia nhỏ việc cần làm. Thay vì nghĩ về toàn bộ quá trình điều trị, hãy tập trung vào lần khám kế tiếp, xét nghiệm cần thực hiện hoặc một việc dễ chịu trong ngày.

• Hạn chế tự trách mình. Ung thư không phải là hình phạt, cũng không phải do bạn “nghĩ tiêu cực” mà mắc bệnh.

• Nhờ hỗ trợ chuyên môn. Chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn xử lý lo âu, mất ngủ, sợ tái phát hoặc khó giao tiếp với gia đình. Bác sĩ tâm thần có thể đánh giá khi triệu chứng nặng và cân nhắc điều trị phù hợp với tình trạng thận cũng như thuốc ung thư đang dùng.

Khi nào cần tìm trợ giúp sớm?

Hãy nói với bác sĩ hoặc người thân ngay nếu buồn bã, hoảng sợ hay mất ngủ kéo dài, khiến bạn không thể ăn uống, sinh hoạt hoặc theo điều trị. Cần tìm trợ giúp khẩn cấp nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy không muốn sống, hoặc thấy mình không an toàn khi ở một mình.

Ung thư thận là hành trình có nhiều giai đoạn và cảm xúc thay đổi theo từng thời điểm. Bạn không phải tự vượt qua tất cả. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về cả triệu chứng thể chất lẫn tâm lý, để kế hoạch chăm sóc phù hợp hơn với hoàn cảnh, giá trị sống và nhu cầu riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Green-Synthesized Nanomaterials for Kidney Cancer: Current Progress and Future Perspectives. PMC
2. Cellular variant focal segmental glomerulosclerosis during trastuzumab emtansine treatment in HER2-positive breast cancer: a case report. PMC
3. Anemia of Inflammation in Solid Tumor Patients and Practical Education for Oncologists and Nurses. PMC
4. Perioperative mental health needs in urological and genitourinary surgery: a scoping review. PMC
5. 1 Pembrolizumab Plus Belzutifan Versus Pembrolizumab Plus Placebo as Adjuvant Therapy for Renal Cell Carcinoma: Patient-Reported Outcomes in LITESPARK-022. PMC