Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư hắc tố da

Ung thư hắc tố da, còn gọi là melanoma, xảy ra khi các tế bào hắc tố tạo sắc tố melanin của da phát triển và biến đổi bất thường thành tế bào ung thư. Không phải lúc nào cũng xác định được một nguyên nhân duy nhất, nhưng phơi nhiễm tia cực tím, đặc điểm da và nốt ruồi, tiền sử gia đình, tuổi tác cùng tình trạng miễn dịch đều có thể làm thay đổi nguy cơ mắc bệnh.

Điều quan trọng là có yếu tố nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ bị ung thư hắc tố. Ngược lại, một người không thấy mình thuộc nhóm nguy cơ vẫn có thể mắc bệnh, vì mỗi trường hợp là khác nhau.

Ung thư hắc tố da hình thành như thế nào?

Tế bào hắc tố là những tế bào nằm ở lớp ngoài của da, có nhiệm vụ sản xuất melanin, sắc tố giúp tạo màu da, tóc và mắt. Melanin cũng góp phần bảo vệ da trước tác động của ánh nắng. Khi tế bào hắc tố tích lũy các tổn thương trong vật chất di truyền, tức DNA, chúng có thể mất khả năng kiểm soát sự phát triển và hình thành ung thư hắc tố.

Tia cực tím từ ánh nắng mặt trời là yếu tố môi trường quan trọng nhất thường được nhắc đến trong ung thư da nói chung. Tia cực tím có thể làm tổn thương DNA của tế bào da. Da bị cháy nắng, đặc biệt là cháy nắng nhiều lần hoặc nặng, phản ánh việc da đã chịu tổn thương đáng kể do tia cực tím. Nguồn tia cực tím nhân tạo như thiết bị làm rám da cũng được xem là không an toàn cho da.

Tuy nhiên, ung thư hắc tố không chỉ xuất hiện ở vùng da thường xuyên phơi nắng. Bệnh có thể phát triển ở lòng bàn chân, lòng bàn tay, dưới móng, da đầu, vùng sinh dục hoặc các vùng ít tiếp xúc ánh sáng. Điều này cho thấy ngoài tia cực tím, còn có vai trò của yếu tố di truyền, hệ miễn dịch và những thay đổi sinh học riêng của từng khối u.

Ung thư hắc tố da khác với ung thư hắc tố ở mắt, còn gọi là melanoma màng bồ đào. Nguồn tài liệu về melanoma mắt ghi nhận sự lan rộng ra ngoài nhãn cầu là yếu tố làm tăng nguy cơ di căn, tức tế bào ung thư lan tới cơ quan khác [3]. Tuy vậy, đây là vấn đề về diễn tiến của melanoma mắt, không phải nguyên nhân trực tiếp gây ung thư hắc tố da.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ từ ánh nắng và đặc điểm làn da

Những người có da sáng màu, tóc vàng hoặc đỏ, mắt sáng màu, dễ bị bỏng nắng và khó sạm da thường nhạy cảm hơn với tia cực tím. Đây là thông tin sức khỏe chung dựa trên hiểu biết y khoa hiện nay. Lượng melanin ít hơn có thể làm giảm một phần khả năng bảo vệ tự nhiên của da trước ánh sáng.

Nguy cơ cũng có thể cao hơn ở người có nhiều nốt ruồi, có nốt ruồi kích thước lớn từ nhỏ, hoặc có nốt ruồi không điển hình. Nốt ruồi không điển hình có thể lớn hơn, bờ không đều, màu sắc không đồng nhất hoặc hình dạng khác các nốt ruồi còn lại. Phần lớn nốt ruồi không trở thành ung thư, nhưng việc có nhiều nốt ruồi hoặc có nốt ruồi bất thường là lý do để khám da định kỳ hơn.

Phơi nắng gián đoạn nhưng cường độ cao cũng đáng lưu ý. Ví dụ, một người ít ra nắng hằng ngày nhưng lại phơi nắng gắt khi đi biển, đi du lịch hoặc làm việc ngoài trời trong thời gian dài có thể bị cháy nắng. Việc tiếp xúc ánh nắng tích lũy qua nhiều năm, nhất là không có biện pháp che chắn, cũng có thể góp phần gây tổn thương da.

Mọi màu da đều có thể mắc ung thư hắc tố. Người có làn da sẫm màu có thể ít bị bỏng nắng hơn, nhưng không nên chủ quan. Ở một số người, tổn thương có thể xuất hiện tại lòng bàn chân, lòng bàn tay hoặc dưới móng, là nơi dễ bị bỏ sót vì ít được quan sát.

Tuổi tác, vị trí tổn thương và tiền sử cá nhân

Tuổi cao là một yếu tố cần lưu ý, vì tổn thương do môi trường và các thay đổi trong tế bào có thể tích lũy theo thời gian. Một tổng quan về melanoma ở người từ 75 tuổi trở lên cho thấy nhóm này thường gặp khối u dày hơn, có loét và dạng nốt hơn; tổn thương cũng hay xuất hiện ở đầu, cổ, bàn tay hoặc bàn chân [1]. Loét ở đây nghĩa là bề mặt khối u bị tổn thương, mất lớp da phủ bình thường, có thể rỉ dịch hoặc chảy máu.

Những phát hiện này không có nghĩa người lớn tuổi chắc chắn mắc bệnh nặng hơn. Tuy nhiên, chúng nhấn mạnh rằng người cao tuổi và người chăm sóc cần quan sát da, da đầu, tai, cổ, mu bàn tay, lòng bàn chân và vùng quanh móng kỹ hơn. Các vị trí này đôi khi khó tự nhìn thấy hoặc dễ bị nhầm với tổn thương lành tính, vết thâm, nấm móng hay vết thương lâu lành.

Người đã từng mắc ung thư hắc tố có nguy cơ xuất hiện một ung thư hắc tố mới cao hơn người chưa từng mắc. Tiền sử gia đình, nhất là có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con mắc melanoma, cũng có thể gợi ý yếu tố di truyền. Một số gia đình có nhiều người bị bệnh hoặc mắc ở tuổi còn trẻ nên được bác sĩ đánh giá kỹ về tiền sử gia đình và nhu cầu tư vấn di truyền khi phù hợp.

Hệ miễn dịch và những yếu tố liên quan khác

Hệ miễn dịch có vai trò nhận diện và loại bỏ các tế bào bất thường. Vì vậy, tình trạng suy giảm miễn dịch có thể liên quan đến nguy cơ và diễn tiến của một số ung thư, trong đó có melanoma. Người sống chung với HIV là nhóm cần được quan tâm. Một bài tổng quan cho thấy melanoma ở người sống với HIV có thể chịu ảnh hưởng bởi rối loạn miễn dịch kéo dài, suy giảm khả năng trình diện kháng nguyên và tình trạng tế bào miễn dịch bị suy kiệt [2].

Kháng nguyên có thể hiểu đơn giản là dấu hiệu giúp hệ miễn dịch nhận ra tế bào lạ hoặc tế bào bất thường. Khi quá trình nhận diện này hoạt động kém, tế bào ung thư có thể dễ né tránh hệ miễn dịch hơn. Dù vậy, nghiên cứu hiện vẫn còn hạn chế vì người sống với HIV từng ít được đưa vào nhiều thử nghiệm điều trị miễn dịch [2]. Do đó, không nên tự kết luận mức nguy cơ của từng cá nhân chỉ dựa vào chẩn đoán HIV.

Ngoài HIV, người dùng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài, chẳng hạn sau ghép tạng hoặc vì một số bệnh tự miễn, cũng nên trao đổi với bác sĩ về kế hoạch theo dõi da. Đây là khuyến nghị chung. Việc tự ý ngừng thuốc ức chế miễn dịch có thể gây nguy hiểm và không giúp phòng bệnh một cách an toàn.

Một số thay đổi gene bên trong khối u, trong đó có gene BRAF, có ý nghĩa quan trọng cho lựa chọn điều trị khi melanoma đã được chẩn đoán. Nghiên cứu về tế bào melanoma có đột biến BRAF cho thấy khối u có thể thay đổi chuyển hóa và trở nên kháng thuốc điều trị nhắm trúng đích theo thời gian [4]. Tuy nhiên, đột biến phát hiện trong khối u không đồng nghĩa là nguyên nhân di truyền từ cha mẹ truyền sang con.

Nhận biết sớm và giảm rủi ro thực tế

Cách thiết thực nhất là bảo vệ da trước tia cực tím và phát hiện thay đổi sớm. Nên hạn chế ở ngoài trời khi nắng gắt, tìm bóng râm, mặc áo dài tay phù hợp, đội mũ rộng vành, đeo kính chống nắng và dùng kem chống nắng khi cần. Kem chống nắng không nên được xem là lý do để ở ngoài nắng lâu hơn bình thường.

Bạn nên tự kiểm tra da đều đặn, kể cả da đầu, lưng, lòng bàn chân và vùng móng. Cần đi khám da liễu sớm nếu có nốt ruồi hoặc đốm da mới xuất hiện và lớn nhanh; thay đổi màu, hình dạng hoặc kích thước; bờ nham nhở; có nhiều màu; ngứa, đau, đóng vảy, chảy máu hoặc không lành. Một dấu hiệu hữu ích khác là tổn thương trông khác biệt rõ với các nốt còn lại trên cơ thể.

Phát hiện sớm thường tạo điều kiện cho điều trị hiệu quả hơn. Nếu bạn có nốt ruồi đáng ngờ, tiền sử bản thân hoặc gia đình mắc melanoma, suy giảm miễn dịch, hoặc thường xuyên phơi nắng, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ da liễu hay bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ và hướng dẫn theo dõi phù hợp với tình trạng riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Management of Melanoma in Advanced Age: A Comprehensive Literature Review of Tumor Biology, Systemic Therapies and Geriatric Challenges. PMC
2. Melanoma in people living with HIV: antigen-presentation loss, spatial immune escape, and inclusive immunotherapy trials. PMC
3. Significance of adjuvant external beam radiotherapy of the orbit in managing uveal melanoma with extraocular extension. PMC
4. Acquired BRAFi Resistance Increases Melanoma Cell Sensitivity to Metabolic Targeting with Metformin. PMC