Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư bàng quang

Mắc ung thư bàng quang có thể gây lo lắng, buồn bã, sợ tái phát, thay đổi hình ảnh cơ thể và áp lực về tài chính, gia đình hoặc đời sống tình dục. Những cảm xúc này không có nghĩa là người bệnh yếu đuối, mà thường là phản ứng dễ hiểu trước chẩn đoán, điều trị và những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày.

Mỗi người có trải nghiệm khác nhau tùy giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị, sức khỏe nền, sự hỗ trợ từ gia đình và điều kiện sống. Tuy nhiên, chăm sóc tinh thần là một phần quan trọng song hành với điều trị ung thư.

Những cảm xúc thường gặp trong quá trình điều trị

Ngay khi nhận chẩn đoán, nhiều người có thể trải qua trạng thái choáng váng, khó tin, sợ hãi hoặc liên tục nghĩ về tương lai. Lo lắng thường liên quan đến câu hỏi liệu bệnh có chữa được không, có tái phát không, điều trị có đau không, có ảnh hưởng đến công việc hay gia đình không. Ung thư bàng quang cũng có đặc điểm là người bệnh có thể phải tái khám, nội soi bàng quang và theo dõi lâu dài, vì vậy nỗi lo trước mỗi lần kiểm tra có thể xuất hiện hoặc tăng lên.

Trong quá trình điều trị, người bệnh có thể mệt mỏi, khó ngủ, giảm hứng thú với các hoạt động từng yêu thích hoặc cảm thấy dễ cáu gắt. Một số người thấy xấu hổ khi phải nói về tiểu tiện, són tiểu, túi chứa nước tiểu hoặc thay đổi chức năng tình dục. Những vấn đề này có thể khiến họ thu mình, hạn chế gặp gỡ bạn bè và ngại chia sẻ với người thân.

Cần phân biệt giữa cảm xúc buồn, lo thoáng qua với các dấu hiệu cần được hỗ trợ chuyên môn. Người bệnh nên nói với bác sĩ hoặc nhân viên y tế nếu lo âu, buồn chán kéo dài; mất ngủ nhiều; không còn muốn ăn uống, giao tiếp; thường xuyên có cảm giác vô vọng; hoặc có ý nghĩ làm tổn thương bản thân. Đây là những biểu hiện cần được đánh giá sớm, không nên tự chịu đựng một mình.

Cảm giác trở thành gánh nặng và ảnh hưởng đến chất lượng sống

Một áp lực tâm lý thường gặp là cảm giác mình trở thành gánh nặng cho gia đình. Người bệnh có thể lo về chi phí, cần người đưa đi khám, phụ thuộc vào người khác trong việc chăm sóc, hoặc cảm thấy có lỗi khi người thân phải thay đổi công việc và sinh hoạt để hỗ trợ mình.

Nghiên cứu ở 121 người bệnh ung thư bàng quang có chuyển lưu nước tiểu bằng đoạn ruột cho thấy 66,94% có cảm giác tự thấy mình là gánh nặng. Trong đó, mức nhẹ chiếm 36,36%, mức vừa chiếm 27,27% và mức nặng chiếm 3,31% [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận cảm giác này liên quan với lo âu, trầm cảm và chất lượng cuộc sống thấp hơn [3]. Đây là mối liên quan trong một nghiên cứu cắt ngang, nghĩa là chưa thể khẳng định cảm giác gánh nặng là nguyên nhân trực tiếp gây ra các vấn đề tâm lý, nhưng kết quả cho thấy đây là điều rất đáng được quan tâm.

Khả năng vận động, tự chăm sóc, mức thu nhập gia đình và tình trạng sức khỏe của người chăm sóc có liên quan đến cảm giác tự thấy là gánh nặng trong nghiên cứu này [3]. Vì vậy, hỗ trợ người bệnh không chỉ là động viên tinh thần. Các hỗ trợ thực tế như hướng dẫn tự chăm sóc túi nước tiểu, sắp xếp phương tiện đi lại, chia sẻ việc chăm nom giữa các thành viên, tìm hiểu chính sách bảo hiểm và trao đổi về khó khăn tài chính cũng có thể làm giảm áp lực.

Người bệnh nên nhớ rằng nhận giúp đỡ không đồng nghĩa với trở thành gánh nặng. Gia đình thường cũng cần thông tin rõ ràng để biết nên hỗ trợ thế nào. Một cuộc trao đổi thẳng thắn, ngắn gọn về việc người bệnh cần gì và người chăm sóc có thể làm được gì thường hữu ích hơn việc cả hai bên im lặng đoán ý nhau.

Đời sống tình dục, sự gần gũi và hình ảnh cơ thể

Ung thư bàng quang và các phương pháp điều trị có thể ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tình dục và quan hệ thân mật. Tổng quan nghiên cứu định tính cho thấy cắt bàng quang triệt căn và chuyển lưu nước tiểu có thể làm thay đổi chức năng tình dục, tâm lý, quan hệ đôi lứa và cả cảm nhận của người bệnh về bản thân, ý nghĩa cuộc sống [1].

Một số người có thể lo lắng về sẹo mổ, túi chứa nước tiểu, mùi, rò rỉ nước tiểu hoặc cảm giác cơ thể không còn hấp dẫn. Nam giới có thể gặp thay đổi cương dương hoặc xuất tinh tùy loại phẫu thuật và điều trị. Nữ giới có thể gặp khô âm đạo, đau khi quan hệ, giảm ham muốn hoặc lo lắng về thay đổi vùng chậu. Tuy vậy, ảnh hưởng thực tế rất khác nhau giữa từng người, và khó khăn tình dục không nên được xem là điều phải cam chịu.

Sự thân mật không chỉ bao gồm quan hệ tình dục. Nắm tay, ôm, trò chuyện, ngủ cạnh nhau và cảm giác được chấp nhận cũng rất quan trọng. Người bệnh có thể bắt đầu bằng việc chia sẻ với bạn đời những điều mình lo nhất, chẳng hạn sợ bị chê bai, sợ đau hoặc sợ làm bạn đời thất vọng. Bạn đời cũng có thể có lo lắng riêng nhưng không biết mở lời.

Nên chủ động hỏi bác sĩ điều trị về ảnh hưởng của phương pháp điều trị lên chức năng tình dục, thời điểm phù hợp để trở lại hoạt động tình dục và cách xử trí những khó chịu cụ thể. Khi cần, người bệnh có thể được giới thiệu tới chuyên gia tâm lý, điều dưỡng chuyên về chăm sóc tiết niệu, chuyên gia phục hồi chức năng tình dục hoặc tư vấn cho cặp đôi. Tổng quan nghiên cứu nhấn mạnh nhu cầu có các can thiệp lấy cặp đôi làm trung tâm và phục hồi sức khỏe tình dục liên tục, thay vì chỉ trao đổi một lần sau điều trị [1].

Cách chăm sóc tinh thần và duy trì chất lượng sống

Người bệnh không cần ép mình phải luôn tích cực. Mục tiêu thực tế hơn là nhận biết cảm xúc, tìm cách giảm bớt điều khó chịu và duy trì những việc quan trọng với bản thân. Có thể thử ghi lại điều khiến mình lo lắng trước mỗi lần tái khám, sau đó đem các câu hỏi này hỏi bác sĩ. Việc hiểu rõ kế hoạch theo dõi và dấu hiệu cần liên hệ bệnh viện có thể giúp giảm cảm giác bất định.

Một số biện pháp chung, an toàn có thể hỗ trợ tinh thần gồm duy trì giờ ngủ tương đối đều, vận động phù hợp sức khỏe theo hướng dẫn y tế, ăn uống đủ chất, giữ liên hệ với người thân và tiếp tục các hoạt động mang lại ý nghĩa như đọc sách, nghe nhạc, cầu nguyện hoặc gặp gỡ bạn bè. Đây là thông tin chăm sóc chung, không thay thế điều trị tâm lý hoặc điều trị y khoa.

Nghiên cứu ở 106 người cao tuổi sống sót sau ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ, không tái phát sau 12 tháng kể từ phẫu thuật nội soi cắt u bàng quang và đã hoàn tất điều trị tại bàng quang, cho thấy thực hành chế độ ăn lành mạnh có liên quan rõ hơn với chất lượng cuộc sống so với chỉ có kiến thức hoặc thái độ về dinh dưỡng [2]. Nhóm có điểm thực hành dinh dưỡng cao có điểm chất lượng cuộc sống cao hơn nhóm thấp [2]. Kết quả này không chứng minh ăn uống tốt sẽ trực tiếp chữa lo âu hay trầm cảm, nhưng gợi ý rằng những thói quen tự chăm sóc có thể góp phần giúp người bệnh cảm thấy chủ động và sống tốt hơn.

Nếu có thể, người bệnh nên chọn một mục tiêu nhỏ mỗi tuần, như đi bộ theo sức, tự thay dụng cụ chăm sóc với sự hướng dẫn, gọi điện cho một người bạn, hoặc cùng người thân chuẩn bị bữa ăn. Những bước nhỏ thường dễ duy trì hơn các thay đổi lớn.

Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn?

Hãy tìm hỗ trợ sớm nếu tâm trạng ảnh hưởng đến điều trị, giấc ngủ, ăn uống, công việc hoặc quan hệ gia đình. Bác sĩ ung bướu, bác sĩ tiết niệu, điều dưỡng, chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần đều có thể giúp đánh giá vấn đề và lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp. Người bệnh cũng có thể đề nghị mời người thân tham gia buổi tư vấn nếu điều đó giúp trao đổi dễ hơn.

Ung thư bàng quang có thể thay đổi nhiều mặt của cuộc sống, nhưng người bệnh không phải đối diện với tất cả một mình. Hãy chia sẻ trực tiếp những lo lắng về tinh thần, cảm giác gánh nặng, hình ảnh cơ thể và đời sống tình dục với bác sĩ điều trị để được hỗ trợ phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình.

Nguồn tham khảo

1. Sexual life and intimate relationship experience among bladder cancer patients: a systematic review and qualitative meta-synthesis. PMC
2. Association of dietary practice, rather than knowledge or attitude, with health-related quality of life in elderly NMIBC survivors: a cross-sectional study. PMC
3. Factors Associated With Self‐Perceived Burden and Its Relationship With Quality of Life Among Patients With Bladder Cancer Undergoing Ileal Conduit Urinary Diversion: A Cross‐Sectional Study. PMC